کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

سرآغاز

بسم الله الرحمن الرحيم

چرا اين جملات را انتخاب كرده‏ايم؟

براستى انتخاب چند گوهر از ميان گوهرهاى يك گنجينه پربار، كار دشوارى است. و از آن دشوارتر، انتخاب گوهرهاى معنوى كلام حضرت على (ع) از گنجينه بى مانند نهج‏البلاغه است. زيرا وقتى قرنهاست كه كلام امام (ع) را، فروتر از كلام خلق و فراتر از كلام مخلوق مى‏نامند و مى‏شناسند، جسارت گستاخى خواهد بود كه كسى از ميان آنها، چند كلام را انتخاب كند. چون انتخاب كردن، معمولا به معنى ترجيح و برتر دانستن چيزى از ميان چيزهاى ديگر است. و حال آنكه كلام امام (ع) در چنان حدى از اوج ارزش و والايى است، كه هيچكدام را نمى‏توان انتخاب كرد و نسبت به بقيه ترجيح داد.

به اين ترتيب، كارى كه در اين کار كوچك صورت گرفته، انتخاب كردن، به معنى ترجيح دادن نيست، بلكه به منظور آشنا ساختن نوجوانان عزيز، با كوتاه‏ترين و ساده‏ترين كلمات و جملات امام (ع) است.

بدين كه خواسته‏ايم تعدادى از كلمات و جملات كوتاه امام را، كه درك و دريافت و آموختن آن، براى نوجوانان و جوانان آسان‏ترين باشد، در دسترس آنان قرار دهيم. از اين رو، در اين مجموعه كوچك، ساده‏ترين جمله‏ها را انتخاب كرده‏ايم، نه بهترين آنها را. زيرا ستارگان و تابناك كلام امام (ع)، در آسمان روشن و گسترده. نهج‏البلاغه، همه، بهترين و والاترين هستند.

كوشش كرده‏ايم تا جملات اين مجموعه ، در زمينه‏هاى گوناگون سخنان زندگى بخش، و پندها و راهنمايى‏هاى انسان امام (ع) باشد.

تعدادى از جملات درباره توحيد و خداشناسى، تعدادى ديگر در موضوع راز آفرينش انسان و ساير موجودات، تعدادى از آنها پيرامون ارتباط انسان با خُلق خود، و بيشترين آنها، درباره مربوط به روشهاى تربيتى و اخلاقى اسلام، و پندهاى امام (ع) پيرامون شيوه‏هاى صحيح زندگى فردى و اجتماعى است. اين قسمت از جملات امام (ع)، اندرزهايى ساده و قابل اجرا هستند، كه عمل به آنها كه نه تنها سخت و دشوار نيست، بلكه آسان و دلپذير است، و در عين حال، آسايش انسان در دنيا و رستگارى او را در آخرت تضمين مى‏كند.

هر كدام از جمله‏ها، در ساده‏ترين صورت ممكن، به زبان فارسى ساده و آسانى ترجمه شده است.

ممكن است درك كامل كلام امام (ع) با وجود ترجمه ساده، باز هم براى نوجوانانى و جوانانی كه اين مجموعه بخاطر آنها تهيه شده است، دشوار باشد. از اين رو، علاوه بر ترجمه كلمات امام (ع)، درباره هر يك، شرح كوتاهى نيز تهيه كرده و با زبانى درخور درك اين گروه سنى، نوشته‏ايم، تا مطالعه آنها، به اين فرزندان عزيز، براى درك كلام امام (ع)، بيشتر كمك كند.

اميدواريم اين مجموعه كوچك، دريچه‏اى به روى نوجوانان و جوانان عزيز بگشايد، تا از راه آن، به دنياى پهناور انديشه‏هاى امام (ع) وارد شوند و با تعاليم درخشان اعتقادى و اخلاقى و تربيتى و انسانى اسلام بيشتر آشنا شوند.

با نهج البلاغه، بيشتر آشنا شويم

شريف رضى كيست؟

سخنان على عليه‏السلام، پيش از سيد رضى

التماس دعا : مدیر سایت لیلة القدر حسین شاهد خطیبی

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم و پنجم : ‏نرم‏خويى زمينه دوستى

من لان عوده كثفت أغصانه

ترجمه:

كسى كه درخت وجودش، چوب نرم باشد، شاخه‏هاى انبوه و فراوان، از آن سر مى‏زند.

( حکمت /214 نهج البلاغه )

در فرصت مناسب اضافه ميشود

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم و چهارم : ‏اهميت نماز جمعه

و لا تسافر فى يوم جمعه حتى تشهد الصلاة الا فاصلا فى سبيل الله و فى أمر تعذربه

ترجمه:

در روز جمعه، تا در نماز جمعه حاضر نشده‏اى، مسافرت مكن، مگر آنكه سفر تو، براى جهاد در راه خدا باشد، يا براى كارى كه چاره‏يى جز انجام آن نيست.

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم و سوم : ‏فروتنى توانگران و سرافرازى تهيدستان

ما احسن تواضع الاغنياء للفقراء طلبا لما عند الله! و أحسن منه تيه الفقراء على الاغنياء اتكالا على الله

ترجمه:

چه زيباست فروتنى توانگران، در برابر مستمندان، بخاطر رضاى خدا، و چه زيباتر است سرفرازى و بى اعتنائى تهيدستان، در برابر ثروتمندان، بخاطر اعتماد و توكل بر خدا.

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم و دوم : ‏رفتار ما گفتار ديگران

من أسرع الى الناس بما يكرهون قالوا فيه بما لا يعلمون

ترجمه:

هر كسى به سوى چيزى كه مردم از آن بدشان مى‏آيد بشتابد، مردم نيز درباره او، آنچه را كه نميدانند، خواهند گفت. ( حکمت /35 نهج البلاغه)

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم و یکم : ‏ناتوانتر از ناتوانترين

اعجز الناس من عجز عن اكتساب الاخوان، و اعجزمنه من ضيع من ظفربه منهم

ترجمه:

ناتوان‏ترين مردم كسى است كه در بدست آوردن دوست، ناتوان باشد، و ناتوان‏تر از او، كسى است كه دوست بدست آمده را، از دست بدهد. ( حکمت /12نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجاهم : مسئوليت وعده‏

المسئول حرحتى يعد

ترجمه:

كس كه از او درخواستى مى‏شود، تا زمانى كه وعده انجامش را نداده باشد، آزاد است.

( حکمت /336 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و نهم : فرصت را از دست ندهيم

اضاعه الفرصه غصه

ترجمه:

از دست دادن فرصت، مايه غم و انده است. ( حکمت /118 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و هشتم : پرهيز از جايگاه تهمت

من وضع نفسه مواضع التهمه فلايلومن من أساء به الظن

ترجمه:

كسى كه خود را در معرض بد نامى و جايگاه تهمت قرار مى‏دهد،نبايد كسى را كه به او گمان بد مى‏برد، ملامت كند. ( حکمت /159 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و هفتم : عجز آفت است و صبر شجاعت...

و العجز افه، و الصبر شجاعه، و الزهد ثروه، و الورع جنه، و نعم القرين الرضا

ترجمه:

ناتوانى آفت است و بردبارى شجاعت، پرهيز كارى و پارسايى توانگرى است و خرسندى به رويدادها يار و همراهى است با ارزش.

( حکمت /4 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و ششم : آخرت نتيجه دنيا

أعمال العباد فى عجلهم، نصيب أعينهم فى آجلهم

ترحمه:

كارهايى كه بندگان در اين دنيا انجام ميدهند، روز قيامت، در برابر چشمهايشان خواهد بود.

( حکمت / 7 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و پنجم : تفاوت اعمال

شتان ما بين عملين عمل تذهب لذته و تبقى تبعته، و عمل تذهب موونته و يبقى أجره

ترجمه:

چه تفاوت بسيارى، كه بين دو گونه عمل و كردار انسانها وجود دارد: عملى كه لذت و خوشى آن به سرعت مى‏گذرد، ولى نتايج زيانبار و عواقب آن باقى مى‏ماند، و عملى كه رنج و زحمت آن، زود تمام مى‏شود ولى پاداش آن برجا مى‏ماند. ( حکمت /121 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و چهارم : عمل و نسب

من أبطابه عمله لم يسرع به نسبه

ترجمه:

كسى كه به خاطر كردارش عقب مانده است، با اتكاء به اصل و نسب، نمى‏تواند پيش بيفتد.

( حکمت /23 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و سوم : اينچنين مالى از دست نميرود

لم يذهب من مالك ما وعظك

ترجمه:

مالى كه از دستت رفت و تو را پندى آموخت، از دست رفته مپندار. ( حکمت /196 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و دوم : زبان عاقل و زبان احمق

لسان العاقل وراء قلبه و قلب الاحمق وراء لسانه

ترجمه:

زبان عاقل، پشت قلب او قرار دارد، و قلب احمق، پشت زبان او جاى گرفته است ( عاقل،با انديشه سخن مى‏گويد ونادان بى‏فكر ) ( حکمت /40 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم و یکم: تمرين بردبارى

ان لم تكن حلما فتحلم، فانه قل من تشبه بقوم الا أو شك أن يكون منهم

ترجمه:

اگر بردبار نيستى، خود را وادار به بردبارى كن، زيرا كسى كه خودرا به گروهى شبيه كند، به زودى از آنان مى‏شود. ( حکمت /207 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهلم : معيار زشتى كارها

و احذر كل عمل يعمل به فى السرو يستحيى منه فى العلانيه، و احذر كل عمل اذا سئل عنه صاحبه انكره أو اعتذرمنه

ترجمه:

از كارى كه در نهان انجام مى‏شود، و در آشكار شرم آور است، بپرهيز و نيز از كارى كه اگر انجام دهنده‏اش، در باره آن بپر سند، يا انجام آن را انكار مى‏كند و يا بخاطر آن پوزش مى‏طلبد، دورى كن.

( نامه /69 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و نهم : نگاه به زيردستان

و أكثر أن تنظر الى من فضلت عليه فان ذلك من أبواب الشكر

ترجمه:

به افراد پائين‏تر از خود، زياد بنگر، كه اين نگريستن‏ها، درهاى‏شكر گزارى را به روى تو باز مى‏كند.

( نامه /69 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و هشتم : در دوستى و دشمنى اندازه نگهدار

أحبب حبيبك هونا ما، عسى أن يكون بغيضك يوما ما، و أبغضك هونا ما، عسى أن يكون حبيبك يوماما

ترجمه:

در دوستى با دوست خود اندازه نگهدار، بخاطر آنكه شايد روزى با تو دشمن شود،

و در دشمنى با دشمن خود اندازه نگهدار، بخاطر آنكه شايد او نيز، شايد با تو دوست شود.

( حکمت /268 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و هفتم : حكمت‏هاى ايمان، نماز...

فرض الله الايمان تطهيرا من الشرك، و الصلاة تنزيها عن الكبر، و الزكاة تسبيبا للرزق، و الصيام ابتلاء لا خلاص الخق، و الحج تقربة للدين، و الجهاد عزا للاسلام، و الامر بالمعروف مصلحه للعوام و النهى عن المنكرردعا للسفهاء

ترجمه:

خداوند، ايمان را براى پاك شدن دلها از آلودگى كفر و شرك، و نماز را براى پاك بودن از سركشى و نافرمانى واجب كرد، زكوة را وسيله‏ايى براى روزى مستمندان، و روزه را وسيله‏يى براى آزمايش اخلاص بندگان قرار داد، حج را براى نيرومند شدن دين، و جهاد را براى شكوه و سربلندى اسلام واجب ساخت، امر به معروف را بخاطر اصلاح توده نا آگاه مردم، و نهى از منكر را براى باز داشتن افراد بى‏خرد، از كارهاى زشت و گناه آلود مقرر كرد. ( حکمت /252 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و ششم : تندخويى ديوانگى است

الحدة ضرب من الجون لان صاحبها يندم فاان لم يندم فجنونه مستحكم

ترجمه:

تندخوئى يك نوع ديوانگى است، زيرا تندخو پشيمان ميشود، و اگر پشيمان نشود، ديوانگى‏اش پابرجا و پايدار شده است. ( حکمت /255 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و پنجم : ميانه‏رو تنگدست نمى‏شود

مأ أعال من اقتصد

ترجمه:

كسى كه در خرج كردن ميانه‏روى كند، تنگدست نمى‏شود. ( حکمت /140 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و چهارم : صبر و ظفر

لا يعدم الصبور الظفروان طال به الزمان

ترجمه:

شخص بردبار و شكيبا، پيروى را، سرانجام از دست نخواهد داد، هر چند روزگارى دراز بر او بگذرد.

 ( حکمت /153 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و سوم : چه بسا كه يكبار خوردن

كم من أكله منعت أكلات

ترجمه:

بسا كه يك خوردن چيزى، تو را از خوردن بسيارى از خوردنيهاى ديگر، محروم مى‏كند. ( حکمت /171نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و دوم : ستيزه‏جويى

لا تدعوك الى مبارزه، و ان دعيت اليها فأجب، فان الداعى باغ و الباغى مصروع

ترجمه:

كسى را به ستيز دعوت مكن، اما اگر تو را به مبارزه دعوت كردند، براى دفاع از خود، جنگ را قبول كن. زيرا شخص ستيزه جو، ستمگر است، و ستمگر بر خاك مى‏افتد و مغلوب مى‏شود. ( حکمت / 233 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی و یکم : ايمان چيست؟

و سئل عن الايمان، فقال: الايمان معرفه با لقلب، و اقرار با للسان، و عمل با لاركان

ترجمه:

از اميرالمؤمنين عليه‏السلام، پر سيدند كه:((ايمان چست))؟

فرمود:((ايمان عبارت است: شناخت قبلى، اعتراف و اقرار به زبان، عمل با اعضاء و جوارح بدن))

( حکمت /227 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سی ام : كم بخشيدن يا نبخشيدن

لا تستح من اعطاء آلقليل فان الحرمان اقل منه

ترجمه:

از بخش اندك شرمنده مباش، زيرا هيچ ندادن از آن (( بخشش اندك)) نيز كمتر و ناچيزتر است.

( حکمت/ 67 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و نهم : شوخى و عقل

ما مزح امرؤ مزحه الا مج من عقله مجه

ترجمه:

هيچكس شوخى نكرد، مگر آن كه، با پرداختن به شوخى، پاره‏يى از عقل خود را به دور انداخت. ( حکمت /405 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و هشتم : چرا بنده ديگران ؟

و لا تنكن عبد غيرك و قد جعلك الله حرا

ترجمه:

بنده ديگرى مباش، كه خدا، تو را آزاده آفريده است. ( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و هفتم : ايمان و راستگويى

الايمان ان توثر الصدق حيث يضرك على الكذب حيث ينفعك

ترجمه:

نشانه ايمان، آن است كه: راستگويى را، اگر چه به تو زيان برساند، مقدم بدارى. ( حکمت /458 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و ششم : غيبت: كار ناتوانها

الغيبه جهد العاجز

ترجمه:

غيبت كردن، آخرين تلاش آدم ناتوان است. ( حکمت /461 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و پنجم : ادب آموزى از بى‏ادبان

كفاك أدبا لنفسك اجتناب ما تكرهه من غيرك

ترجمه:

براى آنكه ادب و آراستگى داشته باشى، همينقدر بس است كه از انجام آنچه در ديگران نمى‏پسندى، دورى كنى. ( حکمت / 412 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و چهارم : احترام معلم

لا تجعلن ذرب لسانك على من أنطقك و بلاغه قولك على من سددك

ترجمه:

تيزى و برندگى زبانت را، به سوى كسى كه تو را سخنگو ساخته است مگير، و رسايى گفتار و قدرت بيان خود را، بر ضد كسى كه به تو قدرت گفتار آموخته است، بكار مبر. ( حکمت / 411 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و سوم : همه كاره، هيچكاره

من أوما الى متفاوت خذلته الحيل

ترجمه:

كسى كه به كارهاى پراكنده بپردازد، از يافتن راه حل صحيح براى آنها ناتوان مى‏ماند. ( حکمت /403 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و دوم : تنگدستى و پاكدامنى يا ثروت و زشتكارى

و الحرفته مع العفته خير من الغنى مع الفجور

ترجمه:

كارگرى، همواره با پاكدامنى، بهتر از داشتن ثروتى است كه با گناهكارى به دست آمده باشد. ( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج بیست و یکم : آنچه دارى قدر بدان

و حفظ ما فى يديك أحب الى من طلب ما فى يدى غيرك

ترجمه:

نگهدارى از آنچه خود، در دست دارى، در نظر من، از خواستن و جستجوى آنچه در دست ديگرى است، بهتر و دوست داشتنى‏تر است. ‏( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج نوزدهم : بزرگترين عيب

اكبر العيب أن تعجب ما فيك مثله

ترجمه:

بزرگترين عيب آن است كه: عيبى را كه خود نيز دارى، در ديگران، عيب بشمارى. ( حکمت /353 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج هیجدهم : اكرام خويشاوندان

و اكرم عشيرتك...

ترجمه:

اقوام و خويشاوندانت را گرامى و عزيز بدار. ( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج هفدهم : خودپسندى‏

الاعجاب يمنع من الازدياد

ترجمه :

خودپسندى، مانع از پيشرفت و رسيدن به كمال است. ( ج / 167 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج شانزدهم : هشدار مژده است

من حدرك، كمن بشرك

ترجمه:

كسى كه تو را هشدار ميدهد مانند كسى است كه به تو مژده مى‏دهد. ( ج / 59 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پانزدهم : پرهيز از دوستى با...

اباك و مصادقه الاحمق، فانه يريد ان ينفعك فيضرك و مصادقه البخيل، فانه يبعد عنك احوج ماتكون اليه، و اياك و مصادقه الفاجر، فانه يبيعك بالتافه، و اياك و مصادقه الكذاب، فانه كالسراب: يقرب عليك البعيد و يبعد عليك القرب

ترجمه:

از دوستى با نادان بپرهيز، چون او ميخواهد به تو سود برساند، ولى از روى نادانى زياد ميرساند، از دوستى با شخص تنگ نظر بپرهيز، چون او تو را، هنگامى كه به شدت نيازمند او باشى رها ميكند، از دوستى با شخص بد كاره بپرهيز، چون او به ناچيزترين قيمتها تو را مى‏فروشد، و از دوستى با دروغگو بپرهيز، چون او، مانند سهراب، فريبت ميدهد. دور را در نظرت نزديك نشان ميدهد، و نزديك را دور جلوه‏گر ميسازد. ( حکمت /38 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهاردهم : دوستى و خردمندى

التودد نصف العقل

ترجمه:

دوستى و مهربانى با مردم، نيمى از عقل است. ( حکمت /142 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سیزدهم : اندرز پذيرى

و لا تكونن ممن لا تنفعه العظة الا اذا بالغت فى ايلامه، فان العاقل يتعظ بالاداب و البهائم لا تتعظ الا بالضرب

ترجمه:

از كسانى مباش كه اندرز نمى‏پذيرند مگر هنگامى كه آزار و عذابى به آنها برسد. شخص عاقل، باادب و ملايمت اندرز مى‏پذيرد، و چهار پايان هستند كه جز با كتك، فرمان نميبرند و به راه نمى‏آيند. ( نامه / 31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج دوازدهم : آنچه بر خود نمى‏پسندى بر ديگران مپسند

فأحبب لغيرك ما تحب لنفسك و اكره له ما تكره لها

ترجمه:

آنچه كه براى خود دوست ميدارید و براى خود نمى‏پسندى، براى ديگران هم مپسند. ( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج یازدهم : فضيلت علم بر ثروت

العلم خير من المال، العلم يحرسك، و انت تحرس المال، و المال تنقصه النفقه و العلم يز كو على الأنفاق، و صنيع المال يزول بزواله

ترجمه:

دانش، از مال دنيا بهتر است، زيرا دانش نگهبان توست، ولى مال را تو بايد نگهبانى كنى. مال دنيا با بخشش كاسته ميشود، ولى دانش، براثر بخشش، رشد و فزونى مى‏يابد، و آنچه با مال دنيا ساخته و پرداخته شده و بدست آمده، با تمام شدن مال، از بين ميرود. ( حکمت / 174 نهج البلاغه » از فرمايشات امام (ع) به كميل بن زياد )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج دهم : خودرايى و مشورت

من استبد برأته هلك و من شاورالرجال شاركها فى عقلولها

ترجمه:

شخص خود رأى به هلاكت ميرسد، و كسيكه با مردان برجسته و انديشمند مشورت كند، در عقل آنها شريك ميشود.

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج نهم : لزوم شناخت رفيق راه و همسايه

سل من الرفيق قبل الطريق و عن الجار قبل الدار

ترجمه:

پيش از آنكه درباره راه بپرسى، درباره((رفيق راه)) بپرس، و پيش از آنكه((خانه)) انتخاب كنى درباره((همسايه)) پرس و جو كن. ( نامه /31 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج هشتم : خشنودى از كار بدكاران

الراض بفعل قوم كالداخل فيه معم و على كل داخل فى باطل أثمان اثم العمل به و اثم الرض به

ترجمه:

هر كس كه به كار گروهى از مردم خرسند باشد، مانند آن است كه در آن كار، با آنها همراهى كرده است، هر كس در كار نادرست همراهى كند، براى او دو گناه خواهد بود: گناه همكارى در آن كار نادرست، و گناه رضايت دادن به انجام آن. ( حکمت / 154 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج هفتم : جامعيت قرآن

و فى القرآن نبا ما قبلكم و خبر ما بعدكم و حكم و ما بينكم

ترجمه:

سرگذشت نسلهاى پيشين شما، و خبرهاى مربوط به نسلهاى آينده شما، و احكام و دستورات به امورى كه بين شما جارى است، همه در قرآن آمده است. ( حکمت / 313 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج ششم : حق يكى است

ما اختلفت دعوتان الا كانت احداهما ضلالة

ترجمه:

هر گاه در مورد امرى واحد، دو ادعاى مختلف وجود داشته باشد، ناچار، يكى از آن دو گمراهى (باطل) است. ( حکمت / 183 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج پنجم: رابطه عقل و گفتار

اذا تم العقل نقص الكلام

ترجمه:

هنگامى كه عقل انسان كامل گردد، گفتارش كوتاه مى‏شود.

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج چهارم : در خلوت هم از گناه بپرهيزيد

اتقوا معاصى الله فى الخلوات فان الشاهد هو الحاكم

ترجمه:

در خلوت و تنهايى هم، از گناه و نافرمانى بپرهيزيد، زيرا همان كسى كه گناه شما را مى‏بيند (يعنى خداوند) خودش نيز درباره آن، داورى خواهد كرد. ( حکمت / 324 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج سوم : زندگى دنيوى دليل زندگى اخروى

عجبت لمن أنكر النشاه الاخرى و هويرى النشاه الاولى

ترجمه:

در شگفتم، از كسيكه زندگى اين دنيا را مى‏بيند، و باز زندگى دنياى ديگر (آخرت) را قبول ندارد.

( حکمت / 126 نهج البلاغه )

کلید 55 گنج بزرگ دنیا

معرف و راهنما : حضرت علی بن ابیطالب (ع)

گنج دوم : انگيزه دورى از گناه

لو لم يتوعد الله على معصيته لكان يجب ان لا يعصى شكرا لنعمه

ترجمه:

اگر حتى خداوند، بندگانش را،از نافرمانى كردن و گناه ورزيدن نترسانيده بود، باز هم واجب بود كه انسان، مرتكب هيچ گناهى نشود، تا به اين وسيله، در برابر نعمتهاى او سپاسگزارى كرده باشد.

( حکمت / 290 نهج البلاغه )

شرح گنج پنجاهم و پنجم : ‏نرم‏خويى زمينه دوستى

امام عليه‏السلام، در اين كلام نغز و پرمعنى، انسان را به درخت تشبيه فرموده است، و دوستان انسان را، مانند شاخه‏هاى درخت دانسته است. در ميان درختان، آن درختى كه جنس چوبش، نرم‏تر باشد، شاخه‏هاى بيشترى از آن سر ميزند. و درختى كه پرشاخه‏تر است، اولا سايه گسترده‏ترى دارد كه عده بيشترى ميتوانند در آن بياسايند، ثانيا ميوه‏هاى بيشترى ميدهد كه باز، ديگران، فايده بيشترى از آن مى‏برند.

در نتيجه، چنين درختى، از توجه و مراقبت بيشترى هم برخوردار خواهد شد، و بيشتر به آن رسيدگى خواهند كرد. انسان نيز، اگر درخت و جودش نرم باشد، يعنى اگر نرمخوى و خوش‏اخلاق و مهربان و گشاده رو باشد، شاخه‏هاى بيشترى خواهد داشت، يعنى دوستان بيشترى گرد او جمع خواهند شد. در نتيجه هم دوستانش از او محبت خواهند ديد و هم خود او از توجه و محبت عده بيشترى برخوردار خواهد شد.

شرح گنج پنجاهم و چهارم : ‏اهميت نماز جمعه

مردم مسلمان ايران، پس از پيروزى انقلاب اسلامى، به ارزش و اهميت نماز جمعه، به خوبى پى بردند، و دانستند كه اين مراسم پر شكوه سياس و عبادى، براى وحدت و پيوند مسلمانان، چقدر با ارزش است.

اساسا خداوند متعال، براى انكه مسلمانان با يكديگر پيوند و همبستگى بيشترى پيدا كنند، و نسبت به همديگر الفت و محبت داشته باشند، با شرايط ويژه‏ئى امر به برگزارى نماز جمعه فرموده است. در مراسم نماز جمعه مسلمانان در يك محل گرد مى‏آيند، با يكديگر نزديك و متحد مى‏شوند، مشكلات زندگى خود را بازگو مى‏كنند و به چاره جوئى مسائل يكديگر مى‏پردازند، و شخصى فاضل و دانشمند و دلسوزى ، به عنوان امام جماعت آنها را براى حل مشكلات فردى و اجتماعى راهنمائى مى‏كند.

اين مراسم با شكوه الهى و اسلامى، كه هفته‏يى يكبار روزهاى جمعه انجام ميگيرد، آنقدر ارزش و اهميت دارد، كه خداوند متعال و رسول اكرم (ص) بارها مسلمانان را به شركت در آن، شفارش و ترغيب كرده و حتى سوره‏اى نيز در قرآن كريم بهمين نام نازل شده است.

امام عليه‏السلام، براى نشان دادن اهميت نماز جمعه، تأكيد بسيار كرده است، تا جايى كه ميفرمايد: حتى كسى كه ميخواهد به مسافرت برود، اگر سفرش در روز جمعه باشد، بايد آنقدر مسافرتش را عقب بيندازد، كه وقت نماز جمعه فرا رسد، و پس از شركت در آن، مسافرت خود را آغاز كند. مگر آنكه بخواهد براى جهاد در راه خدا و دفاع از اسلام، به جنگ كفار برود، يا انجام ندادن آن، زيارتى جبران‏ناپذير ببيند. مانند كسى كه براى انجام معامله‏ئى ناچار است، سر ساعت معين در شهر ديگرى باشد، و در غير اين صورت معامله بهم مى‏خورد، و زيان غير قابل جبرانى مى‏بيند كه معاش خانواده‏اش را مختل مى‏كند.

شرح گنج پنجاهم و سوم : ‏فروتنى توانگران و سرافرازى تهيدستان

در اسلام، ثروت يا فقير، هيچكدام ملاك ارزش و برترى نيست. يعنى مسلمانى كه اخلاق اسلامى و ايمان راستين دارد، براى ثروتمندان بيش از لياقتش، و براى فقير كمتر از شايستگى‏اش، ارزش و احترام قائل نمى‏شود. زيرا خداوند فرموده است: ارزش انسان، به تقوى است. يعنى هر كسى بيشتر تقوى داشته باشد، ارزشمندتر است.

با اين حال، متأسفانه بعضى از افراد هستند كه اين اخلاق اسلامى در آنها ضعيف است. اينگونه افراد، اگر ثروتمند باشد، بخاطر ثروت خود. گردن فرازى مى‏كنند، نسبت بفقراء اعتنائى نشان نمى‏دهند. و گاهى حتى حاضر نمى‏شوند با شخص فقير، همنشين و همصحبت شوند، و اگر به مجلسى بروند، حاضر نميشوند با فقراء، بر سر يك سفره بنشينند.

از سوى ديگر، شخصى كه از لحاظ اخلاق اسلامى ضعيف است، اگر فقير باشد، عزت نفس خود را از دست ميدهد، و در برابر ثروتمندان، به تعظيم و كرنش و تملق مى‏پردازد.

حضرت اميرالمؤمنين (ع) در همين مورد مى‏فرمايند: اگر شخصى ثروتمند، در برابر فقراء بجاى گردن فرازى و بى‏اعتنائى، از خود تواضع و فروتنى نشان دهد، تا رضايت خداوند را بدست آورد، كار نيكو و زيبائى كرده است. چون ثروت و احترام واقعى، پاداشى است كه نزد خداوند وجود دارد.

ولى از آن زيباتر و نيكوتر، آن است كه شخصى فقير، در برابر ثروتمندان، تعظيم و كرنش، مخصوص خداوند متعال است، و كسى كه به خدا، توكل و اعتماد داشته باشد. همه خواستهايش را از او مى‏خواهد. پس چنين كسى احتياجى ندارد كه براى جلب محبت و نظر ثروتمندان، و به اميد اينكه آنها نياز او را بر طرف كنند، در برابرشان، كوچكى و افتادگى نشان دهد.

شرح گنج پنجاهم و دوم : ‏رفتار ما گفتار ديگران

كسى كه با گفتار و كردار زننده خويش، مردم را برنجاند، مثل آن است كه شتابان، به سوى چيزى رفته كه مردم از آن بدشان مى‏آيد. يعنى، براى انجام كارى كه باعث رنجش و آزردگى ديگران ميشود، شتاب كرده است.

معنى شتاب كردن، در كارى كه باعث رنجش ميشود، آن است كه ما، بدون فكر و انديشه، و بدون سنجيدن و حساب كردن، سخنى بگوئيم يا كارى كنيم كه ديگران را از ما متنفر و رنجيده سازد.

وقتى كسى چنين كارى كند، معلوم است كه ديگران هم بفكر تلافى كردن مى‏افتند و تصميم ميگيرند كارى كنند، كه آن شخص هم رنجيده شود. در چنين حالتى، مردم نيز، مثل همان شخص رفتار ميكنند. يعنى نسنجيده و نينديشيده، درباره او بدگوئى آغاز ميكنند، و هر چند را كه درباره او شنيده باشند، چه راست باشد چه دروغ به زبان مى‏آورند. و از گفتن چيزهائى هم كه نميدانند واقعيت دارد يا نه، خوددارى نميكنند.

البته اين هم رفتار خوبى نيست، ولى بهر صورت اين نتيجه اعمال كسى است كه مردم را مى‏رنجاند، و به سوى چيزى كه نا خوشايند ديگران است شتاب مى‏كند.

شرح گنج پنجاهم و یکم : ‏ناتوانتر از ناتوانترين

توانايى انسان، تنها در قدرت جسم و زور بازو نيست. بلكه توانايى روحى و اخلاقى، بالاتر و با ارزش‏تر از توانائى جسم و تن است. قدرت جسمى، با گذشت زمان و افزايش سن و سال از بين مى‏رود، اما توانايى روحى و اخلاقى، بر اثر گذشت زمان بيشتر ميشود، و انسان را قوى‏تر و ورزيده‏تر مى‏كند.

پس ما، ضمن آنكه براى سلامت تن و قدرت جسم خود، بايد ارزش و اهميت قائل باشيم و در حفظ آن بكوشيم، بايد سعى كنيم كه توانايى روحى و اخلاقى هم بدست آوريم و هر روز به مقدار آن بيفزائم.

على عليه‏السلام مى‏فرمايد: يكى از نشانه‏هاى قدرت روح و توانايى اخلاق، اين است كه انسان بتواند با اخلاق خوب و رفتار انسانى و مناسب، براى خود دوستان زيادى پيدا كند. پس كسى كه نمى‏تواند براى خود دوست صميمى و خوبى پيدا كند. از لحاظ روحى و اخلاقى، عاجز و ناتوان است.

اما، ناتوان‏تر از او، كسى است كه دوستى را پيدا كرده، نتواند براى هميشه نگه دارد. يعنى با رفتار بد و اخلاق نامناسب خود، دوستان بدست آمده را، از دست بدهد و در زندگى اجتماعى، تنها بماند. زيرا نگهدارى دوست، دشوارتر از بدست آوردن دوست است. يعنى براى حفظ دوستان بدست آمده، بيش از يافتن دوستان جديد، قدرت روحى و اخلاق لازم است.

شرح گنج پنجاهم : مسئوليت وعده‏

اسلام، درباره وفاى به عهد سفارش بسيار كرده است. تا جايى كه گفته مى‏شود: يكى از تفاوتهاى مسلمان با ديگران، در اين است كه مسلمان، وقتى براى انجام كارى قول بدهد، ديگر به هيچ قيمتى نبايد از انجام قول وعده خود، شانه خالى كند.

بدين ترتيب، مسلمان بايد به شدت مراقب قول و قرارهاى خود باشد، و با بى‏توجهى به عهد و وعده‏هايش، خود را نسبت به دستورهاى اسلام، بى اعتناء نشان ندهد.

پس هرگاه، كسى از شما در خواستى كرد، نبايد نسنجيده و بدون انديشه و حساب، و عده انجام آن را بدهيد. بلكه بايد به خوبى فكر كنيد و ببينيد كه آيا توانايى انجام آن را داريد يا نه. چون اگر وعده‏يى بدهيد و بعد، از عهده انجامش برنيائيد، كسى كه به او وعده داده‏ايد، به اطمينان قول شما، در انتظار كمك و مساعدت شما مى‏ماند، و براى حل مشكل خود، دست به اقدام ديگرى نمى‏زند و اگر شما وعده خود را انجام ندهيد، ممكن است به آن شخص و زندگى فردى و خانوادگى و اجتماعى‏اش، لطمه‏هاى جبران‏ناپذير وارد آيد و مسلمان مؤمن، هرگز راضى نمى‏شود تا برادر و خواهر دينى‏اش، بخاطر بدقولى او، لطمه ببيند.

امام عليه‏السلام، براى آن كه ارزش و اهميت خوش قولى، و زشتى بد قولى را نشان دهد، در اين كلام، موضوع را به شكل تازه‏يى مطرح كرده است. حضرت مى‏فرمايد: وقتى از شما درخواستى مى‏شود، تا زمانى كه قول انجامش را نداده‏ايد، آزاد هستيد كه انجام آن كار را قبول كنيد يا قبول نكنيد. اما همينكه وعده انجامش را داديد، ديگر آزاد نيستيد، بلكه خود را به صورت بنده كسى درآورده‏ايد، كه بايد برايش كارى انجام بدهيد.

يعنى انسان، در برابر قول و قرارى كه مى‏گذارد، آنقدر مسئوليت پيدا مى‏كند كه گويى به صورت بنده قول و عهده خود در آمده است، و هيچ چاره‏يى، جز انجام آن ندارد.

شرح گنج چهلم و نهم : فرصت را از دست ندهيم

عمر انسان كوتاه و زودگذر است، و فرصتهاى زندگى كوتاه‏تر و زودگذرتر از آن. هر روزى كه از عمر انسان مى‏گذرد، تعدادى از فرصتهاى زندگى او نيز براى هميشه از دست مى‏رود و نابود ميشود.

چون فرصتهاى زندگى، ديگر قابل بازگشت نيستند، بايد از هر فرصتى بهترين استفاده را بكنيم.

استفاده كردن از فرصت، يعنى اينكه هر كارى را در وقت مناسب انجام دهيم.

اگر فرصتى كه امروز، براى انجام كارى در اختيار ما است از دست برود، فردا، براى آن كار، فرصتى نخواهد بود. چون فرصتهاى فردا هم، مخصوص كارهاى ديگران است كه هر يك بايد در وقت خود انجام شود، و ديگر نمى‏توانيم كارى را كه فرصت انجامش امروز بوده، براى فردا بگذاريم، در آن صورت، كارهايى هم كه بايد در فرصتهاى فردا انجام شود، عقب مى‏افتد، و اگر كار به همين شكل پيش برود، تمام فرصت‏هاى روزهاى آينده ما نيز، تباه مى‏شوند و از دست مى‏روند.

پس هر كارى را، بايد در فرصت مناسب آن كار انجام داد، وگرنه ممكن است كه ديگر، هيچگاه فرصتى براى انجام آن پيدا نشود.

مثلا سنين كودكى و نوجوانى، فرصت مناسب تحصيل علم و آموختن دانش است. كس كه چنين فرصت مناسبى را از دست برهد، در سالهاى بعد، گرفتهاريهاى زندگى، اشتغال به كار و تأمين معاش، رسيدگى به امور خانه و همسر و فرزندان، و دهها مسئوليت ديگر، به او اجازه و فرصت تحصيل نخواهد داد.

بهمين دليل است كه انسان بايد هر فرصتى را كه پيش مى‏آيد، غنيمت بشمارد و از آن بهترين استفاده را بكند. و گرنه، از دست دادن فرصت، مايه غم و اندوهى مى‏شود كه به هيچ قيمتى، قابل جبران نخواهد بود.

شرح گنج چهلم و هشتم : پرهيز از جايگاه تهمت

يكى از دستورهاى اسلامى اين است كه: مسلمان مؤمن نبايد فقط به اين كه كار بد نمى‏كند و حرف بد نمى‏زند، راضى و خشنود باشد. بلكه بايد از شنيدن حرف بد و ديدن كار بد نيز خوددارى كند. يعنى اگر در مكانى، عده‏يى، سخنان را بشنود. يا اگر در جايى كارهاى گناه آلود انجام شود، نبايد در آنجا درنگ كند.

امام عليه‏السلام نيز، بر اساس همين دستور اسلامى، شيعيان خود را راهنمايى فرموده است. طبق فرمايش امام (ع): مسلمان مؤمن، نبايد به جاهايى برود، كه در آنها، كارهاى زشت و گناه آلود انجام مى‏گيرد. مثلا هرگز نبايد به قمارخانه يا مشروب فروشى برود. زيرا با رفتن به چنين مكانهايى، به جايگاه تهمت قدم مى‏نهد و خود را در معرض بد نامى قرار مى‏دهد. يعنى هر چند هم كه خود او، اهل قمار و مشروب نباشد، وقتى در چنان مكانهايى ديده شود، مورد بد گمانى قرار خواهد گرفت. و ديگران كه از باطن او خبر ندارند، ممكن است تصور كنند كه او نيز اهل قمار و مشروب است و به اين ترتيب، به او تهمت قمار بازى و ميگسارى بزنند.

روشن است كه اگر چنين وضعى پيش بيايد، كسى كه مورد تهمت قرار گرفته، نبايد كسانى را كه به او بد گمان شده و تهمت زده‏اند، ملامت كند. زيرا، تقصير از خود اوست، كه با قدم گذاشتن به چنان مكانهايى، در دل ديگران، نسبت به خود بد گمانى ايجاد كرده است.

شرح گنج چهلم و هفتم : عجز آفت است و صبر شجاعت...

انسانى كه گرفتار ضعفهاى روحى و اخلاقى باشد، هميشه با يك خطر اين است كه: در برابر مسائل مختلف و پيش آمدهاى گوناگون، قدرت ايستادگى نخواهد داشت، و دچار سستى و لغزش خواهد شد و از راه راست، انحراف پيدا خواهد كرد.

از اين رو است كه در تعاليم اسلامى، هميشه تكيه بر اين است كه انسان، قبل از هرچيز، ضعفهاى روحى و اخلاقى را از خود دور كند، و قدرت درونى لازم براى ايستادگى در برابر مسائل مختلف را به دست آورد و در حفظ و تقويت آن بكوشد.

امام عليه‏السلام نيز، در اين كلام، از اين گونه جنبه‏هاى مثبت و منفى سخن مى‏گويد و انسان را با عيب و ضعفها، و ارزش قدرتهاى روحى و اخلاقى آشنا مى‏سازد.

بر اساس فرمايش امام (ع)، ضعف و ناتوانى، بزرگترين آفت و دشمن زندگى انسان است. زيرا انسان ضعف، زود فريب ميخورد، زود به لغزش دچار مى‏شود، و زود از راه راست منحرف مى‏گردد. يك انسان ضعف، ممكن است در برابر چند كلمه فريبنده، از راه بدر شود. ممكن است با هر تهديد پوچى دچار وحشت شود، يا اگر پول و مقامى به پيشنهاد كنند، در برابر آن تاب مقاومت از دست برهد، و حاظر به انجام هر كار نادرستى بشود.

افراد بسيارى بوده‏اند كه سالها از عمر خود را در راه عبادت و انجام وظايف شرعى و دينى گذرانده‏اند. ولى بخاطر همين ضعف، ناگهان از راه بدر رفته و حاصل تمام عمر خود را چند لحظه بر باد داده‏اند و چيزى جز رسوايى و بد نامى بدست نياورده‏اند. اين است كه ضعف و ناتوانى از بزرگترين آفتهاى زندگى و از خطر نازكترين دشمنان انسان است.

اما در برابر اين عجز و ناتوانى، صفتهاى نيكوى روحى و اخلاقى قرار دارد، كه تعدادى از آنها را، امام (ع) در همين كلام پر معنى، بر شمرده است.

يكى از اين صفات، صبر و بردبارى است، كه عالى‏ترين جلوه‏هاى شجاعت انسان بشمار مى‏رود. شجاع، آن كسى نيست كه در برابر هر مسئله‏يى به خشم مى‏آيد و عجولانه دست به اقدامات حساب نشده مى‏زند. چون بسيار ديده شده كه چنين افرادى، صدها گرفتارى براى خود، و هزاران مشكل براى ديگران ايجاد كرده‏اند. بلكه آن كسى براستى شجاعت دارد كه در برابر مسائل و مشكلات بردبار باشد و با صبر و حوصله، درباره آن فكر كند و هميشه، بجاى سريع‏ترين راه حل، در جست و جوى بهترين راه حلها باشد.

صفت ديگر، پارسايى و پرهيز كارى است، كه براى انسان، بهترين ثروتها و بالاترين توانگريها به شمار مى‏آيد. انسان پارسا و پرهيز كار، در وجود خود، آنقدر ارزشهاى روحى و معنوى ذخيره مى‏كند، كه ديگر به مال و ثروت دنيا چشم نمى‏دوزد. و همين بى‏نيازى از مال دنيا، او را از بزرگترين ثروتمندان و توانگران، ثروتمندتر مى‏سازد.

خرسندى به رويدادهاى نيز از صفات ارزنده انسان است. اصولا يك مسلمان مؤمن، از آنچه با اراده و قدرت خداوند، در زندگى‏اش رخ دهد، هرگز اظهار نارضايى نمى‏كند. يعنى به هر پيشامدى كه خداوند برايش مقدر كرده باشد راضى و خرسند است و همين رضايت و خرسندى، باعث مى‏شود كه از پيش آمدهاى گوناگون، دچار رنج و عذاب نشود. چنين كسى اگر ببيند كه ديگران به قدرت و مقام رسيده‏اند و مال و ثروت بدست آورده‏اند. و او از آنها بى‏نصيب مانده است، هرگز حسادت نمى‏ورزد و غم و غصه به دل راه نمى دهد. زيرا صفت خرسندى و رضايتى كه در او وجود دارد، مانند نعمتى با ارزش، هميشه همراه اوست و مانند دوستى مهربان و دلسوز، هميشه او را از دچار شدن به اينگونه رنج و عذابها، باز مى‏دارد.

شرح گنج چهلم و ششم : آخرت نتيجه دنيا

دستگاههاى راديو و تلويزيونى كه به دست بشر ساخته شده، صدا و گفتار، و حركات و اعمال آدمى را كه چند سال پيش ضبط شده، پس از گذشت سالها دوباره پخش مى‏كنند، و دوباره عين همان حرفها و حركات را جلوى چشم ما مجسم مى‏سازند. فيلمى كه از اعمال و حركات كسى ضبط شد، تا سالهاى سال، حتى تا وقتى كه دنيا وجود دارد، مى‏تواند باقى بماند. چون به فرض اينكه يك فيلم رو به كهنگى و خرابى برود، مى‏تواند تصوير و صداى آن را روى فيلم ديگرى ضبط كرد و به اين ترتيب، براى، هميشه آن تصوير و صدا را نگهدارى كرد.

وقتى بشر كه مخلوق خداوند است، توانسته چنين دستگاهى بسازد، به سادگى مى‏توان فهميد كه خداوند متعال، در دستگاه عظيم آفرينش خود، چه دستگاههاى عجيب و دقيقى براى ضبط و نگهدارى اعمال انسان، خلق كرده است.

آرى، دستگاههاى گيرنده و فرستنده و نگهدارنده جهان آفرينش، چنان عظيم و دقيق و حساس است كه كوچكترين اعمال و كردار انسانها را ضبط مى‏كند و حساب يكايك كارها و كلمه به كلمه حرفها را نگاه ميدارد.

امام عليه‏السلام، درباره اين دستگاه عظيم، چنين خبر مى‏دهد كه: هر كارى كه بندگان، در دنيا انجام مى‏دهند، خداوند با تمام جزئياتش ضبط و حفظ مى‏كند. و در روز قيامت، تمام آن كارها را، كه در نامه عمل هركس محفوظ مانده است، جلوى چشم بندگان مجسم مى‏سازد، و بدانند كه خداوند، هر كس را، به - نسبت اعمال نيك و يا بدش، پاداش يا كيفر مى‏دهد.

و در آن روز، سخت‏ترين عذابها، براى كسانى است كه كارهاى بدى كه در اين دنيا انجام داده‏اند، در آن دنيا مقابل چشمشان مجسم مى‏شود.

شرح گنج چهلم و پنجم : تفاوت اعمال

خداوند انسان را آزاد و مختار آفريد و به او عقل و شعور داد، تا آزادانه راه زندگى‏اش را انتخاب كند، و با اراده و اختيار خود، هر عملى كه دلش خواست، انجام دهد.

اما در روز قيامت، كسى كه عمل خوب انجام داده باشد پاداش مى‏گيرد و كسى كه مرتكب اعمال بد شده، به كيفر و مجازات مى‏رسد.

امام عليه‏السلام، به مسلمانان هشدار مى‏دهد، تا بدانند كه بين اين دو گونه عمل، تفاوت بسيارى هست، و فريب ظاهر را نخورند. يعنى انسان بايد بداند، كه كار خوب و بد، هر دو، به زودى مى‏گذرد و تمام مى‏شود، در حاليكه نتايج و پى‏آمدهاى آن، از بين نمى‏رود، و در كارنامه اعمال انسان، باقى مى‏ماند.

فرزند عزيز، تو خود، در ميان دوستان، همكلاسى‏ها، و اطرافيانت، نمونه‏هايى اين دو گونه عمل را، بسيار ديده‏اى.

به عنوان مثال: دانش آموزى كه به جاى درس خواندن و زحمت كشيدن، وقت خود را به بازى و تفريح و خوشگذرانى تلف مى‏كند، تمام آن بازيها و تفريحاتش، زودگذر است، و تمام خوشگذرانيهايش، به زودى تمام مى‏شود. اما نتيجه اين خوشيهاى زودگذر، مردود شدن است كه يك سال عمر او را بيهوده تلف مى‏كند و ديگر تا پايان عمر نمى‏تواند آن يك سال را دوباره به - دست آورد.

دانش آموزى هم كه زحمت درس خواندن را تحمل مى‏كند، رنج و زحمتش به زودى تمام مى‏شود، در حاليكه پاداش اين زحمت، يعنى آموختن به زودى تمام مى‏شود، در حاليكه پاداش اين زحمت، يعنى آموختن علم و دانش، و رفتن به كلاس بالاتر و پيشرفتى كه نصيب او مى‏شود، نتايج خوب و لذت بخشى است كه براى هميشه در زندگى او باقى مى‏ماند.

از اين مثال ساده، نتيجه مى‏گيريم كه اعمال گناه آلوده نيز اگر هم لذتى داشته باشند، لذت شان زودگذر است، در حاليكه نتيجه آنها، يعنى مجازاتى كه در پى دارند، نزد خدا باقى مى‏ماند و در روز قيامت، گريبان شخص گناهكار را مى‏گيرد. مثلا كسى كه بر خلاف فرمان خداوند، روزه نمى‏گيرد. مثلا كسى كه بر خلاف فرمان خداوند، روزه نمى‏گيرد و در ايام ماه مبارك رمضان، شكم‏چرانى مى‏كند، لذتى كه از خوردن و آشاميدن مى‏برد، يك لذت زودگذر است. يعنى لذتى است كه با جمع كردن سفره غذا، تمام مى‏شود و چيزى از آن باقى نمى‏ماند. ولى نتيجه اين نافرمانى، تا روز قيامت باقى مى‏ماند و خداوند شخصى روزه خور را به مجازات نافرمانى‏اش مى‏رساند.

اما كسى روزه مى‏گيرد، فقط چند ساعت، زحمت گرسنگى و تشنگى را تحمل مى‏كند، ولى در عوض اين رنج زودگذر، كه با فرارسيدن غروب همان روز تمام خواهد شد.

اگر خود شما خوب فكر كنيد خواهيد ديد كه تمام كارها همين طور است. يعنى هم تمام لذتها زودگذر هستند، هم تمام زحمتها. ولى آنچه براى هميشه باقى مى‏ماند، نتيجه و عمل و كردار انسان است، كه اگر بخاطر لذتهاى زودگذر گناه كرده، مجازات مى‏شود، و اگر در راه اطاعت از خدا، رنج و زحمت زودگذر را تحمل كرده، مزد و پاداش ميگيرد.

شرح گنج چهلم و چهارم : عمل و نسب

انسان بايد كردار نيكو داشته باشد، و تنها به اتكاء كردار خود، به سوى آسايش دنيا و سعادت آخرت پيش برود. زيرا در قانون الهى، كردار هيچكس را به بستگان و نزديكان او نمى‏دهند.

ما، در تاريخ اسلام مى‏بينيم كه حتى فرزندان امامان معصوم نيز، با آن كه پدرشان((((ولى)))) خدا، و پيشواى مسلمانان بوده‏اند، از سزاى كردار خود، در امان نمى‏مانند. مثلا، پس از رحلت حضرت امام حسن عسكرى (ع)، پسر بزرگتر آن حضرت امام زمان (ع) را پايمال كند، و خود رهبرى مسلمين را به عهده بگيرد. ولى خداوند او را رسوا كرد، و با آن كه پدرش و تمام اجدادش امام و معصوم بودند، خود او گمراه شد و نتوانست از اصل و نسب شريفى كه داشت، استفاده كند و پيش بيفتد. و علت اين امر آن بود كه وى كردار خوبى نداشت و به همين دليل در دنيا و آخرت عقب افتاده بود.

پس انسان، نمى‏توان به پدر و مادر و اجداد شريف و بزرگوارش، كه در تقوى يا علم يا هنر احترام و اعتبار داشته‏اند، متكى باشد. و نمى‏تواند به اتكاء آنها، به كردار خود بى توجهى كند. يعنى عبادت و بندگى خداوند را بجاى نياورد، و براى پيشرفت زندگى رستگارى آخرت خود هيچ كارى انجام ندهد، ولى بخاطر اصل و نسب خود، منتظر باشد كه در اين دنيا به منزلت و احترام برسد، و در آن دنيا هم پاداش نيكو بگيرد.

شرح گنج چهلم و سوم : اينچنين مالى از دست نميرود

انسان وقتى قسمتى از مال خود را از دست مى‏دهد، غمگين و افسرده مى‏شود و به خاطر مال از دست رفته، غصه مى‏خورد. زيرا معمولا اينطور تصور مى‏شود كه مالى كه از كف رفت، بيهوده تلف شده است و ديگر جبران نخواهد شد.

اما حقيقت اين است كه مال از دست رفته، بكلى تلف و نابود نمى‏شود. بلكه با از بين رفتن آن، نتيجه و فايده‏يى براى صاحبش به جاى مى‏ماند، كه گاهى ممكن است بيش از آن مال، ارزش داشته باشد. و اين نتيجه و فايده، تجربه‏يى است كه شخصى، در برابر از كف دادن مال خود، به دست مى‏آورد.

اينكه بسيارى از مردم، تجربه را گرانبهاتر و باارزش‏تر از مال مى‏دانند، براى آن است كه مال، هر اندازه هم كه باشد، براى هميشه باقى نمى‏ماند و بالاخره روزى، تمام مى‏شود، ولى تجربه، سرمايه‏يى است كه هرگز تمام نمى‏شود، و هميشه و در هر حالى هم در دسترس قرار دارد و مى‏توان از آن استفاده كرد.

پس اگر ما نيز مالى را از دست داديم، ولى در كارى كه مال خود را بخاطر آن از كف داديم، تجربه‏يى به دست آورديم، بايد بدانيد كه آن مال را، بيهوده و رايگان از دست نداده‏ايم. بلكه به - جاى آن، سرمايه گرانبهاترى به دست آوريم كه چه بسا در طول زندگى، بسيار بيشتر از آن مال به درمان خواهد خورد.

اما آنچه كه در خور تأمل است اين است كه انسان نبايد هيچ كارى را بدون فكر و دقت انجام دهد زيرا بالاخره از دست دادن مال موجب ضرر و دليل كم دقتى است.

شرح گنج چهلم و دوم : زبان عاقل و زبان احمق

انسان عاقل، وقتى بخواهد سخن بر زبان آورد، نخست به دل و انديشه خود مراجعه مى‏كند، معنى آن سخن و نيكى يا بدى آن را با عقل و شعور خود مى‏سنجد، نتيجه‏يى را كه ممكن است از آن حاصل شود حساب مى‏كند، و هنگامى كه به درستى و خوبى سخن خود اطمينان يافت، آن را بر زبان مى‏آورد.

پس عاقل، قلب و انديشه‏اش بيش از زبانش به كار مى‏اندازد، و زبانش را پشت سر عقل و شعور خود نگاه ميدارد.

اما احمق، بر عكس رفتار مى‏كند. يعنى هر سخنى كه به زبانش آمد، نسنجيده و بدون فكر و انديشه بيان مى‏كند، و پس از آن كه سخن او، در ديگران، تأثير بد گذاشت، تازه بفكر مى‏افتد كه آيا سخنش درست بوده يا نادرست. يعنى احمق، نخست زبان خود را به كار مى‏اندازد و نسنجيده حرف مى‏زند، و بعد از آن، به قلب و عقل خود مراجعه مى‏كند و در باره نيك و بد سخن خود و نتيجه و حاصل آن مى‏انديشد.

به همين دليل است كه خردمندان، از قديم گفته‏اند: سخنى كه درباره آن كاملا فكر نكرده‏اى، بر زبان مياور.

شرح گنج چهلم و یکم: تمرين بردبارى

كسانى هستند كه برخى از صفات خوب انسانى، بطور طبيعى، در آنها وجود ندارد، مثلا در طبيعت آنها، از آغاز، صفت حلم و بردبارى وجود نداشته است، و همواره در برابر كوچكترين ناملايمى، آرامش خود را از كف داده، و دست به كارهايى زده‏اند كه باعث ايجاد مشكلات و ناراحتيها فراوانى شده است.

بهترين راهى كه براى اينگونه افراد وجود دارد، آن است كه با اراده و تمرين، خود را به آن صفت عادت دهند، تا رفته رفته، بر اثر عادت، آن صفت خوب جزو وجود آنها شود.

امام عليه‏السلام، به عنوان نمونه، صفت((بردبارى)) را مطرح ساخته و در باره آن فرموده است: اگر خصلت حلم و بردبارى، در طبيعت شما وجود ندارد، دليل بر آن نيست كه هرگز نميتوانيد حليم و بردبارى شويد. كافى است كه براى مدتى، خود را به بردبارى وادار سازيد يعنى در برابر مسائلى كه آرامش شما را بر هم مى‏زند، سعى كنيد رفتارتان شبيه كسى باشد كه بطور طبيعى بردبار است و در برابر چنان مسئله‏يى، آرامش خود را با بردبارى حفظ مى‏كند.

وقتى مدتى به اين كار ادامه داديد و رفتارى شبيه رفتار اشخاص بردبار در پيش گرفتيد، رفته رفته عادت مى‏كنيد كه هر وقت با چنان مسائلى روبرو شديد، همان رفتار را از خود نشان دهيد.

به اين ترتيب، صفاتى كه در طبيعت شما وجود ندارد، بر اثر تمرين به صورت يك عادت در شما ايجاد مى‏شود. بطوريكه يك كسى نمى‏تواند تشخيص دهد كه آن صفت خوب، از آغاز در طبيعت شما وجود داشته است، يا خود با تمرين و عادت، آنرا در وجودتان ايجاد كرده‏ايد.

شرح گنج چهلم : معيار زشتى كارها

بسيار كسان هستند كه دلشان نميخواهد كار بد انجام دهند و مورد سرزنش مردم و خشم و نارضايى خدا قرار گيرند. ولى چون گاهى نمى‏توانند فرق ميان خوب و بد را تشخيص دهند، بطور ناخواسته و نا آگاهانه مرتكب اعمال ناپسند مى‏شوند.

از اين رو، براى آنكه كار خوب از كار بد مشخص شود، و انسان بتواند فرق بين اين دو را بشناسد و كار بد انجام ندهد، امام عليه‏السلام دو قانون و نشانه ساده و آسان تعيين فرموده است: اول آنكه كار بد، آن است كه بطور پنهانى و دور از چشم ديگران انجام داده مى‏شود، زيرا انجام آن بطور آشكار و برابر چشم مردم. باعث شرم و خجالت است.

دومين نشانه كار بد، آن است كه انجام دهنده آن را مورد پرسش قرار دهند كه چرا چنان كارى كرده است، يا انكار ميكند و ميگويد:((من چنين كارى نكرده‏ام))، و يا بخاطر انجام آن كار عذر خواهى مى‏كند و ميگويد:((مرا ببخشيد، از روى نادانى چنين كارى كرده‏ام)).

پس ما نيز، هر گاه ديديم كارى كه ميخواهيم انجام دهيم، يكى از اين دو نشانه را دارد، بايد بدانيم كه كار بدى است، و از انجام آن خوددارى كنيم.

شرح گنج سی و نهم : نگاه به زيردستان

انسان بايد، در مورد نعمتهائى كه خداوند به او داده است، هميشه شكر گزار باشد، و نشان دهد كه قدر آن نعمتهاى خدا را بداند، و بخاطر آنها در برابر خداوند شكر گزار باشد، لياقت و شايستگى رسيدن به نعمتهاى بيشتر را نيز بدست آورد.

اما كسى كه قدر نعمتهائى كه خداوند به او داده است ناراضى باشد، نعمتهاى خدا را تلف مى‏كند، و نشان مى‏دهد لياقت آن نعمتها را ندارد. در آن صورت، نه تنها نعمت بيشترى بدست نمى‏آورد، بلكه آنچه كه دارد از دست مى‏دهد.

ما، براى قدر نعمتهاى خداوند را بدانيم، بايد هميشه به افراد پائين‏تر از خود نظر داشته باشيم. يعنى كسانى را نگاه كنيم، كه كمتر از ما، از نعمتهاى خداوند برخوردار شده‏اند. در اين صورت، نه تنها از آنچه داريم ناراضى نخواهم بود، بلكه احساس رضايت و خوشنودى خواهيم كرد. و از خداوند سپاسگذار خواهيم بود. هر چه بيشتر به اينگونه افراد نگاه كنيم، درهاى شكر گزارى، بيشترى به روى ما باز خواهند شد، زيرا در اين نگاه كردنها، به نعمت‏هاى خود بيشتر آگاه خواهيم شد و شكر خداوند را بيشتر بجاى خواهيم آورد. سعدى، شاعر بزرگ ايرانى مى‏گويد: در ايام جوانى، روزى كفش نداشتم و از اين رو، از زندگى خود سخت ناراضى بودم و بسيار گله و شكايت ميكردم. اما وقتى بيرون رفتم، مردى را ديدم كه كنار ديوار نشسته است و پا ندارد. با ديدن او، يكباره به خود آمدم و به درگاه خداوند شكر گزارى كردم كه اگر كفش ندارم، در عوض دو پاى سالم دارم كه بدون كفش هم مى‏توانم با آنها راه بروم.

ما نيز به جاى آنكه به پاى بى كفش خود نگاه كنيم، بايد به كسانى كه اصلا پا ندارند بنگريم و خدا را شكر گوئيم.

البته آنچه كه شرح داده شده دليل اين نيست كه انسان پيوسته زندگى خود را در يك حالت سكون نگهداشته و بعنوان رضايت از تقدير هيچگاه حقوق خود را مطالبه نكند. در زمان طاغوت از اين نصيحت سعدى براى ساكت نگهداشتن مردم استفاده ميكردند والى آنچه كه ما امروز ميگوئيم فقط براى شكر نعمتهاى الهى است و بس.

شرح گنج سی و هشتم : در دوستى و دشمنى اندازه نگهدار

در دوستى و دشمنى نيز، همچون مسائل ديگر، بايد ميانه روى كرد و اندازه نگهداشت. چون زياده روى در دشمنى و يا دوستى نيز، ممكن است زيانهائى متوجه ما سازد، كه ديگر قابل جبران نباشد.

وقتى با كسى دوست ميشويم، نبايد در معاشرت با او آنقدر زياده روى كنيم، كه بيش از اندازه به حريم زندگى ما نزديك شود، و تمام اسرار ما را بداند. زيرا ممكن است روزى بين ما اخلافى پيدا شود و آن دوست، بصورت دشمن ما درآيد. درانصورت، او، چون تمام اسرار ما را ميداند و از آنچه در حريم خانواده ما ميگذرد آگاه است، ميتواند از دانسته‏هاى خود، بر ضد ما سؤ استفاده كند، و ضربه‏هايى به ما بزند، كه ديگر قابل جبران نباشد.

در دشمنى نيز بايد ميانه روى باشيم و اندازه نگه داريم. يعنى نبايد دشمن را آنقدر اذيت و آزار كنيم، و آنقدر درباره‏اش سخنان زشت و زننده بگوئم، كه اگر روزى بايكديگر دوست شديم، به خاطر كارها و حرفهاى خود، شرمنده و خجل باشيم.

شرح گنج سی و هفتم : حكمت‏هاى ايمان، نماز...

احكام دين اسلام، با تمام جزئيات خود، دستورهائى هستند كه خداوند براى بندگان مؤمن خود مقرر كرده است. از اينرو، انجام دادن اين احكام، وظيفه حتمى و قطعى مسلمانان است، و يك مسلمان مؤمن كسى است كه دستورهاى واجب‏الاجراى خداوند را، بدون چون و چرا انجام دهد، و درباره آنها دچار هيچگونه شك و ترديدى نشود، هيچگونه سؤال و جوابى نكند، و هيچگونه دليل و برهانى بخواهد.

با اين حال، گاهى پيشوايان معصوم و امامان بزرگوارما، علت منطقى و فلسفه فردى و اجتماعى اين دستورها را تشريح كرده و درباره هر يك، توضيح كافى داده‏اند. تا هم غير مسلمانان، به منطقى و مستدل بودن دستورهاى اسلام پى ببرند و بتوانند با دستورهاى اديان ديگر مقايسه كنند، و هم مسلمانها، با فلسفه احكامى كه انجام ميدهند آشنا شوند و فوايد سازنده، آنها را بهتر و بيشتر بشناسند.

امام عليه‏السلام نيز، در اين جمله‏هاى كوتاه و پر معنى، فلسفه ايمان، نماز، زكوة، روزه، حج، جهاد، امر به معروف، و نهى از منكر را تشريح فرموده، و درباره واجب بودن هر يك، توضيحى دقيق و عميق داده است.

شرح گنج سی و ششم : تندخويى ديوانگى است

شخصى تندخو، نميتواند بر اعصاب خود مسلط باشد، و اعمال و رفتار خود را مهار كند. در نتيجه، هنگام خشم و تند خوئى، دست به كارهائى عقل سالم انجام آن را نمى‏پذيرد: زبان به بى ادبى و فحاشى مى‏گشايد، دست به شكستن و پاره كردن و دور ريختن چيزهاى مختلف مى‏زند. با ديگران نزاع و كتك كارى ميكند و باعث زخم و جراحت خود يا ديگران مى‏شود چه بسا ديده شده كه خشم و تند خوئى يك نفر. باعث نزاع دسته جمعى خانواده و دوستانش شده، و سرانجام در ميان آنها جنايت و فاجعه‏ئى رخ داده. يا زيان و خسارت جبران‏ناپذير ديگرى پيش آمده است.

وقتى شخص تندخو، در حالت خشم به سر مى‏برد و باعث ايجاد چنين مشكلات و مصيبتهائى ميشود، حالت او شبيه نوعى ديوانگى است. زيرا او هم، در آن لحظات، مانند ديوانگان، بر اعصاب خود تسلط ندارد و متوجه نيست كه مرتكب چه كارهائى ميشود.

البته شخص تندخو، پس از فرونشستن خشم، از كارهايى كه انجام داده پشيمان ميشود و همين پشيمانى، نشان ميدهد كه وى، سر عقل آمده و متوجه زشتى آن كارهاى ديوانه وار خود شده است. يعنى خود او هم متوجه مى‏شود كه در آن لحظات خشم، نوعى ديوانگى زود گذر گريبانش را گرفته و سپس رهايش كرده است.

اما اگر كسى باشد كه پس از فرونشستن خشم نيز، از انجام آن كارهاى زشت پشيمان نشود، معلوم ميشود كه آن حالت ديوانگيش زودگذر و موقتى نيست، بلكه ديوانگى براى هميشه، در وجود او، باقى و پاورجا مانده است.

شرح گنج سی و پنجم : ميانه‏رو تنگدست نمى‏شود

بهترين راه، براى داشتن يك زندگى آسوده و راحت، ميانه‏روى در خرج كردن است. و اين، راهى هست كه در اسلام و قرآن به ما مى‏آموزند. خداوند، در قرآن كريم، به مؤمنان ميفرمايد: كه در زندگى ميانه‏رو باشند. نه آنقدر خسيس باشند و كم خرج كنند كه حتى آسايش خود و خانواده‏شان خراب شود. و نه آنقدر ولخرج باشد و مال خود را دور بريزند كه به فقر و تنگدستى دچار شوند.

سخن امام عليه‏السلام نيز به ما مى‏آموزد: انسان، هر قدر هم كه در آمد زياد داشته باشد، اگر در خرج كردن اندازه نگه ندارد، در آمدش تمام مى‏شود، و خودش نيز تنگدست و محتاج مى‏شود، اما كسى كه عقل معاش دارد پولش را به اندازه خرج مى‏كند، هيچگاه تنگدست و محتاج نخواهد شد.

شرح گنج سی و چهارم : صبر و ظفر

انسان براى بدست آوردن پيروزى، بايد صبر و شكيبائى داشته باشند. زيرا كسى كه در برابر مشكلات زندگى، صبور و بردبار باشد، مى‏تواند با حوصله و شكيبائى، سر فرصت، فكر كند و راههاى مختلف را بررسى و آزمايش كند، و سرانجام، از ميان آنها، راهى را كه به پيروزى ميرسد بر گزيند. ولى افراد شتاب زده، كه براى انجام هر كارى، عجله ميكنند و حاضر نيستند صبر و آرامش بكار برند، در برابر مشكلات دست و درست پيدا كنند.

يك ضرب‏المثل فارسى مى‏گويد:((صبر تلخ است وليكن بر شيرين دارد.)). و ضرب‏المثل ديگرى هم ميگويد:((گر صبر كنى، ز غوره حلوا سازى)). اين دو ضرب‏المثل، كه تقريبا معنى يكسانى دارند، به خوبى ارزش و كارسازى صبر و بردبارى را نشان ميدهند. وقتى درخت ((مو)) شروع به ميوه‏دادن مى‏كند، ميوه‏هايش به صورت دانه‏هاى ريزى بنام((غوره)) كه مزه‏يى بسيار ترش دارد و قابل خوردن نيست. اگر كسى چند ماه صبر كند، اين غوره‏هاى ترش، به انگورهاى شيرين و آبدار مبدل ميشوند، كه ميتواند با آن، شيرين‏ترين حلواها را نيز بسازد. اما كسى كه صبر نداشته باشد، و براى استفاده از ميوه درخت مو عجله كند، از عجله خود فايده‏ئى نخواهد برد. چون هر كدام از غوره‏هاى كه به دهان بگذارد، كمترين اثرى از شيرينى در آن نخواهد ديد.

پس صبر و شكيبائى، اگر چه ممكن است تلخ و دشوار باشد، و اگر چه ممكن است ساليان دراز طول بكشد ولى سرانجام به پيروزى منتهى ميشود. همچنانكه در قرآن كريم نيز صبر بعنوان يكى از عبارات ذكر شده است.

شرح گنج سی و سوم : چه بسا كه يكبار خوردن

گاهى كسى را مى‏بينيم كه سر سفره، به غذائى ميرسد كه با وضع مزاجى آن روز او سازگار نيست و نبايد از آن بخورد. اما او نميتواند از هوس خوردن جلوگيرى كند، و از آن غذائى ناسازگار ميخورد، و چند ساعت بعد، به بستر بيمارى مى‏افتد. يا گاهى، كسى ديگرى را مى‏بينيم، كه ناراحتى مزاجى ندارد، ولى در خوردن غذا، چنان افراط و زياده روى ميكند كه بيمار مى‏شود.

در هر حال، اينگونه افراد، بخاطر آن كه نتوانسته‏اند شكم خود را نگاه دارند چنان بيمار و نزار ميشود، كه تا مدتها از خوردن بسيارى از غذاها و ميوه‏ها و خوراكى‏ها محروم ميشوند. و ته دستور پزشك با چند روز، جز غذائى ساده، نميتوانند به چيز ديگرى لب بزنند.

در حاليكه اگر آن يكى ناپرهيزى نميكرد، و اين يكى به افراط و زياده‏روى نمى‏پرداخت هر دو، در روزهاى بعد نيز ميتوانستند از هر نوع خوراكى استفاده كنند، و ناچار از تحمل چند روز پرهيز و محروميت نمى‏شدند.

اين سخن امام عليه‏السلام، به ما مى‏آورد كه: در هر كارى، بايد به عاقبت آن هم بينديشيم و صلاح خود را تشخيص دهيم. يعنى اگر ديديم، در كارى، با يكبار استفاده كردن، چندين استفاده بعدى را از دست ميدهيم، بايد از انجام آن كار خوددارى كنيم.

شرح گنج سی دوم : ستيزه‏جويى

يكى از افتخارات فراوان اسلام، اين است كه در دستورات آن هيچگاه دعوت به ستيزه وجود ندارد. زيرا اسلام، دين صلح و صفا و آشتى است، و قادر است كه تمام مسائل را با منطق قوى و دلايل روشن و محكم خود حل كند. و بخاطر همين برخوردارى از منطق و دليل است كه هيچگاه پيغمبر (ص) و ائمه معصوم (ع) لازم نمى‏ديدند كارها را با زور پيش ببرند، و رفتار جنگ طلبانه داشته باشند و جنگى را شروع كنند.

در جنگهاى صدر اسلام، هيچگاه حضرت محمد (ص) و مسلمانان براى جنگ پيشقدم نمى‏شدند و به جنگ كسى نمى‏رفتند. بلكه اين دشمنان اسلام بودند كه يا بطرف مسلمانان لشكر كشى ميكردند، يا آنقدر به آزار و اذيت و شكنجه مسلمين مى‏پرداختند كه آنها هم براى دفاع از خود ناچار از جنگيدن مى‏شدند.

دليل اينكه اسلام، پيشقدم شدن در جنگ و جنگ‏طلب بودن را جايز نميداند. اين است كه هر كس جنگ‏طلب باشد، و با برپاكردن جنگ به كشتار و تجاوز دست بزند،((ستمگر)) است. و ستمگر نيز، سر انجام بر خاك مى‏افتد و مغلوب ميشود. پس اسلام، هرگز دستور جنگ‏طلبى نمى‏دهد، چون هرگز نميخواهد پيروانش ستمگر باشند.

اما همان اندازه كه اسلام، مسلمانان را از جنگ‏طلبى بر حذر ميدارد، به همان اندازه هم، هر مسلمانى را موظف ميسازد كه در برابر جنگ طلبها، از خود دفاع كند. زيرا دفاع نكردن در برابر جنگ طلبها، دليل خوارى و زبونى است، و اسلام هرگز نميخواهد كه پيروانش خوار و زبون باشد و به ديگران، اجازه كشتار و تجاوز بدهد.

به همين دليل است كه امام عليه‏السلام نيز مى‏فرمايد كه مسلمانان نبايد جنگ طلب باشند، اما اگر جنگى به آنها تحميل شد، بايد بهر قيمتى كه هست از خود دفاع كنند و حتى((با چنگ و دندان به جهاد برخيزند و به زمزمه‏هاى شوم صلح و سازش اعتنا نكنند)).

شرح گنج سی یکم : ايمان چيست؟

ايمان حقيقى: نشانه‏هائى دارد، كه هر كس اين نشانه‏ها را در خود داشته باشد، مؤمن حقيقى است.

امام عليه‏السلام، براى مؤمن حقيقى، سه نشانه اصلى و مهم تعيين فرموده است، كه ما نيز با توجه به آنها ميتوانيم مؤمنان حقيقى را بشناسيم. طبق فرموده امام (ع) مؤمن حقيقى كسى است كه:

* اولا شناخت قبلى داشته باشد. يعنى از صميم قلب و از ته دل، وجود خدا را شناخته باشد، و صميمانه معتقد باشد كه اصول دين اسلام، يعنى يگانگى خداوند متعال، نبوت حضرت محمد (ص)، و فرارسيدن روز قيامت، عدل خداوند و جانشينى امامان عليه‏السلام ، بر حق است.

* ثانيا به زبان اعتراف كند، يعنى اعتقادات الهى و اسلامى خود را بر زبان آورد، و همواره كلمه((شهادتين)) را به زبان جارى سازد، و به يگانگى خدا و نبوت حضرت محمد (ص) اقرار كند.

* ثالثا وظايف اسلامى خود را با اعضاء بدنش انجام دهد، يعنى وضو ساختن، نماز خواندن، روزه گرفتن، بدنگرفتن با زبان بد نشنيدن با گوش، نگاه حرام نكردن با چشم، و... تمام وظائفى را كه خداوند براى اعضاء بدن او تعيين فرموده است، بطور صحيح و كامل به انجام رساند.

بنابراين، كس كه يكى از اين نشانه‏ها، يا قسمتى از اين نشانه‏ها را نداشته باشد، نمى‏توان خود را مؤمن حقيقى بداند.

شرح گنج سی ام : كم بخشيدن يا نبخشيدن

يكى از كارهاى خوب و پسنديده، كه باعث خوشنودى خلق و رضايت خدا ميشود، اين كه ما، از مال و دارائى خود بخشش كنيم. البته بخشش كردن، اين نيست كه مال خود دور بريزيم و در راههاى نادرست تلف كنيم. بلكه معنى بخشش آن است كه وقتى يك كار خير پيش مى‏آيد و براى انجام آن، به كمك ديگران احتياج پيدا ميشود، ما نيز قدم به پيش گذاريم و در حد توانائى خود، به انجام آن كار خير، كمك كنيم. مثلا ممكن است در كشور، جنگى رخ دهد و گروهى از هموطنان جنگ‏زده ما، خانه و زندگيشان را از دست بدهند. يا ممكن است حوادثى مانند آمدن سيل و زلزله شهر و خانه و محل كار عده‏ئى آسيب ببيند و سرمايه و دار و ندارشان از بين برود. حتى ممكن است بدون هيچگونه از اين حوادث، باز هم عده‏ئى پيدا مى‏شوند، كه در عين آبرومندى، دچار فقر و محروميت شده باشند. در تمام اين حالات، وضعى پيش ميايد، كه گروهى از هموطنان و هم دنيهاى ما، به كمك اشخاص مؤمن و نيكوكار، پيدا مى‏كنند.

در چنين مواقعى، وظيفه دينى و اخلاقى ما حكم ميكند كه براى رضاى خدا. از مال و دارائى خود. هر قدر كه ميتوانيم به اينگونه افراد((بخشش)) كنيم. لازم نيست كه حتما مقدار بخشش ما، زياد و هنگفت باشد، بلكه مهم اين است كه از بخشيدن آنچه در قدرت داريم، كوتاهى نكنيم.

بعضى از افراد، با آنكه دلشان مى‏خواهد در اينگونه موارد، به ديگران كمك كنند، ولى چون مقدارى كه قادر به ((بخشيدن)) آن هستند، كم و ناپذير هستند، كم و ناچيز است، احساس شرمندگى مى‏كنند. اينگونه افراد، بخاطر شرم بيهوده از ((بخشش)) آن مقدار كم، خوددارى مى‏كنند، و در نتيجه، اشخاص نيازمند را، از همان مقدار اندك بخشش نيز محروم و بى‏نصيب ميگذارند.

براى آنكه بدانيم اين طرز فكر تا چه حد نادرست است. به يك مثال توجه كنيم: فرض مى‏كنيم براى يكى از هموطنان جنگ‏زده بايد خانه‏يى ساخته شود كه 10 هزار تومان هزينه دارد. ما نيز يكهزار نفر هستيم، كه هر كدام فقط 10 تومان ميتوانيم كمك كنيم. اگر همه ما كه 1000 نفر هستيم، 10 تومانهاى خود را بدون هيچگونه شرمندگى روى هم بگذاريم، مجموع آن ميشود 000/10 تومان، كه ميتوان با آن، خانه مورد نظر را ساخت.

اما اگر يكايك ما، از دادن 10 تومان خجالت بكشيم و اين مبلغ را((بخشش)) نكنيم، هيچ پولى فراهم نميشود و در نتيجه، آن خانه نيز ساخته نخواهد شد. در اين مورد، آيا دادن 10 تومان بهتر است يا ندادن آن؟ و آيا آن 10 كمتر است و يا خجالت كشيدن و هيچ ندادن؟

بخاطر همين است كه امام عليه‏السلام ميفرمايد: از بخشش كم، شرمنده نباشيد، چون شرمندگى باعث ميشود كه از((بخشش كم)) خوددارى كنيد و به افراد نيازمند چيزى ندهيد. در حاليكه بخشش شما، هر چقدر كه كم و ناچيز باشد((هيچ ندادن)) از آن كمتر و ناچيزتر، و در نتيجه باعث شرمندگى بيشتر است.

شرح گنج بیست و نهم : شوخى و عقل

يكى از نشانه‏هاى سنگين و با وقار بودن آن است كه انسان، از شوخى كردن بپرهيزد و متن و جدى باشد. كسانى كه در هر محفل و مجلسى لب به شوخى باز مى‏كنند و سخنان مضحك به زبان مى‏آورند و ديگران را مى‏خندانند، پيدا است كه وقار و متانت ندارند و افرادى جلف و سبك مغز هستند.

امام عليه‏السلام، در جاى ديگرى، هنگامى براى فرزندان گرامى خود، امام حسن مجتبى (ع) وصيت نامه مى‏نويسد، او را به‏شدت از شوخى كردن بر حذر مى‏كند. امام (ع) به فرزند خود مى‏فرمايد (( نه تنها خودت، هيچگاه در حضور مردم شوخى مكن و حرفهاى خنده آور مزن، بلكه حرفهاى خنده آور ديگران را هم نقل مكن. چون اين كار، باعث سبكى و جلفى مى‏شود و ارزش انسان را از بين ميبرد)).

شيخ سعدى نيز به پيروى از امام (ع)، در يكى از شعرهاى خود گفته است:

ز شوخى، بپرهيز، اى باخرد شوخى، تو را، آبرو مى‏برد!

ما نيز اگر در اطراف خود دقت كنيم، خواهيم ديد كه مردم، كسانى را كه زياد شوخى مى‏كنند و حرفهاى خنده آور مى‏زنند.

چندان جدى نمى‏گيرند و براى آنها ارزش و احترام قائل نمى‏شوند.

به خاطر همين است كه امام (ع) فرموده است: وقتى كسى شوخى مى‏كند مثل آن است كه قسمتى از عقل خود را بيرون ريخته و به دور انداخته است‏

معنى اين سخن آن است كه با هر شوخى مقدارى از عقل انسان در نظر مردم از بين مى‏رود و اگر كسى زياد شوخى كند، مثل آن است كه قسمتهاى زيادترى از عقل خود را دور ريخته است و در نظر مردم به صورت كسى در آمده كه ديگر در سرش عقل باقى نمانده است.

شرح گنج بیست و هشتم : چرا بنده ديگران ؟

خداوند، انسان را به صورت موجودى((آزاد))، و داراى شخصيت و عزت نفس آفريده شده است. و به او عقل و شعور، و نيروى درك و دريافت، و قدرت اراده بخشيده است، تا انديشه خود را به كار اندازد، از نيروى بدنى خود استفاده كند، و با قدرت فكر، و تن دادن به كار و تلاش، در كمال آزادى و سربلندى، زندگى شرافتمندانه‏يى را دنبال كند. در آفرينش خدا، هيچ انسانى از ديگرى برتر و باارزش‏تر، يا كمتر و بى‏مقدارتر نيست. بنابر اين، هيچ انسانى حق ندارد كه ديگران را بنده خود سازد، و هيچ انسان هم حق ندارد خود را به صورت بنده ديگران در آورد. زيرا بندگى، تنها در برابر خداوند متعال شايسته است، و جز خدا، هيچكس شايسته آن نيست كه انسانى، در برابرش، خود را دچار ذلت و زبونى كند و مانند بنده ناتوان و بيمقدارى ظاهر شود.

البته كسى كه عزت داشته باشد، و ارزش انسانى خود را بشناسد، به آزادى گرانقيمتى كه خداوند به او ارزانى داشته، احترام خواهد گذشت. چنين فردى، هميشه به نيروى فكر و قدرت كار و تلاش خود متكى خواهد بود، به آنچه در يك زندگى شرافتمندانه نصيبش ميشود قناعت خواهد كرد، و در نتيجه، همواره سربلند و آزاد خواهد زيست.

اما افراد ذليل و بى شخصيتى هم پيدا مى‏شوند، كه به خاطر مال دنيا، در برابر ثروتمندان يا صاحبان مقام و قدرت، به زانو مى‏افتند، سر تعظيم فرود مى‏آورد، و بصورت بنده‏يى ذليل و بى ارزش ظاهر مى‏شوند، تا شايد از ثروت و مقام آن افراد بهره‏يى ببرند و بيش از حد لياقت خود، مال و مقامى بدست آورند.

امام عليه‏السلام، اينگونه افراد را نكوهش مى‏كند و به همه مسلمانان هشدار مى‏دهد كه: مبادا آزادى و ارزش انسانى خود را، كه خداوند به شما ارزانى داشته است، پايمال كنيد و به طمع مال و مقام، در برابر انسانى همچون خودتان، بندگى كنيد، زيرا خداوند، همه انسانها را آزاد و يكسان آفريده است.

شرح گنج بیست و هفتم : ايمان و راستگويى

مسلمانان مؤمن واقعى، يعنى كسى كه داراى ايمان محكم و راستين است، نشانه‏هائى دارد، كه بوسيله آنها، ميتوان او را، از افراد بى‏ايمان، بازشناسى كرد.

يكى از اين نشانه‏ها، آن است: شخص مؤمن، سود واقعى را در اطاعت از دستورات خدا، زيان واقعى را، در اطاعت‏نكردن از دستورات خدا مى‏داند، از آنجا كه خداوند به ما دستور داده است كه هميشه راست بگوئيم و از دروغگوئى پرهيز كنيم، مسلمان باايمان نيز، هرگز حاضر نمى‏شود بر خلاف اين دستور رفتار كند. تا جايى كه حتى اگر زمانى، راست گفتن به زيانش باشد و دروغ گفتن به او سود برساند، از سود دروغ گفتن چشم مى‏پوشد، و زيان راست گفتن را به جان مى‏پذيرد، و لب به دروغگويى باز نمى‏كند. زيرا مؤمن، سود و زيان واقعى را نزد خدا ميداند و بس.

شرح گنج بیست و ششم : غيبت: كار ناتوانها

غيبت كردن، پشت سر كسى سخن گفتن، و بد گويى كردن، و براى او عيب و ايراد شمردن. و اين، از زشت‏ترين و ناپسندترين عيبهايى است كه بعضى از افراد، دچار آن هستند.

كسى كه غيبت ميكند، بدون شك آدم ناتوان و بى جرأتى است. زيرا همينكه مى‏نشيند و پشت سر ديگران بد گويى مى‏كند، نشان مى‏دهد كه جرأت ندارد با آن افراد روبرو شود، و حرف خود را، پيش روى آنها بر زبان آورد. و چون در خود، قدرت و جرأت روبرو شدن با آن افراد را نمى‏بيند، آخرين تلاشى كه مى‏توان بكار ببرند، اين است كه به وسيله بد گوئى كردن در پشت سر، انتقام خود را از آنها بگيرد و باصطلاح دل خود را خنك كند.

حال آن كه يك مسلمان مؤمن واقعى، اگر نسبت به كسى ايراد و انتقادى داشته باشد، بايد بر اساس جرأت انسانى و اخلاق اسلامى، رو دروى آن شخص، ايراد و انتقاد خود را بر زبان آورد، بدون ترس و واهمه، او را امر به معروف و نهى از منكر كند.

اگر هم ايراد و انتقادش درست نباشد، و فقط از حسارت و تنگ نظرى سر چشمه گرفته باشد، هرگز نبايد پشت سر كسى كه از او شايسته‏تر بود و به پيشرفت و ترقى رسيده است، بد گويى كند و خود را در جامعه، رسوا و بى اعتبار سازد.

شرح گنج بیست و چهارم : احترام معلم

امام عليه‏السلام، همواره در مورد احترام معلم و آموزگار، سفارش ميفرمود، و ديگران را، به ارزش و اهميت احترام نمودن به آموزگاران، متوجه ميساخت. تا جاى كه خود، با آن درياى علم و دانش كه داشت، هميشه مى‏فرمود:((كسيكه به من يك كلمه بياموزد، تا پايان عمر، غلام و بنده او خواهيم بود)).

يك نمونه درخشان و با شكوه ديگر، براى آنكه بدانيم اسلام چه احترام شايانى براى معلم و آموزگار قائل شده است، توجه به وضع اسير جنگى در صدر اسلام است. در آن جنگها، پيامبر اكرم (ص)، به كسانى كه تا ساعتى پيش، شمشير بر دست، با سپاه مسلمانان جنگيده بودند، اجازه مى‏فرمود كه هر كدام، به ده نفر از مسلمانان سواد خواندن و نوشتن بياموزند، و پاداش اين سواد خواندن و نوشتن بياموزند، و به پاداش اين سواد آموزى از اسارت آزاد شوند.

امام عليه‏السلام نيز، در اين كلام عميق و پر معنى، در همين باره سخن گفته، و ديگران را به احترام نمودن به معلم آموزگار، متوجه ساخته و ترغيب و سفارش فرموده است. ما نيز، بايد از پيشواى راستين خود بياموزيم. يعنى هرگز نبايد تيزى و برندگى زبان خود را بسوى پدر و مادر، يا خواهر و برادر بزرگتر، يا هر كسى كه در راه به سخن آمدن ما زحمت كشيده است، بگيريم. و همچنين هيچگاه نبايد رسايى كلام و قدرت بيانى را كه از معلم و يا شخصى ديگرى آموخته‏ايم، بر ضد خود او بكار بريم. زيرا، چنين كارى نا سپاسى است، و در اسلام، ناسپاسى، زشت و ناپسند شمرده مى‏شود.

شرح گنج بیست و سوم : همه كاره، هيچكاره

يك ضرب‏المثل فارسى، كه به پيروى از كلام امام عليه‏السلام، در زبان ما پيدا شده است مى‏گويد:((همه كارها، هيچكاره‏اند!))

ولى متأسفانه، اين عيب در بعضى از افراد وجود دارد، كه خود را((همه كاره)) مى‏دانند. يعنى، در آن واحد، به چند كار مختلف مى‏پردازد، و انتظار هم دارند كه در تمام آن كارها، موفق و سر بلند باشد. در حاليكه، چنين افرادى، نه تنها در كار خود موفق نمى‏شوند، بلكه به دهها مشكل و ناراحتى برخورد مى‏كنند كه از چاره جويى و يافتن راه حل آنها عاجز مى‏مانند، علاوه باعث مى‏شوند كه چرخ امور جامعه نيز بخوابد و به افراد اجتماعى هم لطمه بخورد. زيرا در جامعه بشرى، كارهاى مردم، به يكديگر مربوط و پيوسته است، طورى كه اگر در يك گوشه از جامعه، كارى معطل بماند و به خوبى انجام نشود، كارهاى ديگران هم، بر اثر آن، معطل خواهد ماند.

از قديم گفته‏اند:((شكارچى طمع كارى كه در آن واحد دنبال دو خرگوش بدود، هيچكدام را نمى‏تواند شكار كند)). انسانى هم كه بخواهند در آن واحد، دنبال چند كار برود، هيچكدام از آن كارها را، ياد نمى‏گيرد و در هيچ رشته‏يى، نمى‏توان مهارت لازم را بدست آورد. بدون شك، اگر كسى بگويد:((من هم پزشكى مى‏دانم، هم معمارى مى‏كنم، هم نان مى‏پزم، هم قاليباف هستم، هم در نجارى و در و پنجره سازى مهارت دارم و هم راديو و تلويزيون تعمير مى‏كنم)) مطمئن باشيد كه هيچكدام از اين كارها را بلد نيست. و اگر هم، از هر يك از اين كارها، اطلاعى داشته باشد، اطلاع او آن قدر كم و ناچيز است كه هيچگاه موفق نخواهد شد يكى از اين كارها را به درستى انجام دهد.

پس، انسان عاقل كسى است كه: بجاى آن كه فكر و وقت خود را تلف كند و از هر كارى، مقدار كمى ياد بگيرد، نيروى خود را صرف يادگيرى و انجام يك كار كند تا هم در زندگى شخصى موفق شود، و هم وجودش براى جامعه فايده بيشترى داشته باشند.

شرح گنج بیست و دوم : تنگدستى و پاكدامنى يا ثروت و زشتكارى

بسيارى از ثروتمندان هستند، كه به خاطر داشتن مال و دارايى فراوان، ظاهرا همه گونه وسايل راحت و آسايش را در اختيار دارند. اما در حقيقت، آنها، نه تنها آسوده و راحت نيستند، نه تنها در خوشى و خوشبختى به سر نمى‏برد، بلكه روز و شب خود را، با رنج و اضطراب مى‏گذرانند، و عمرشان در دلهره و نگرانى طى ميشود. زيرا بيشتر ثروتمندان، مال و دارايى خود را، از راههاى حرام و آلوده به گناه، به دست آورده‏اند. امام عليه‏السلام، در جايى ديگر فرموده است:((هر جا ثروتى هنگفت انباشته شده باشد، حتما در كنار آن، حق پايمال شده گروهى از محرومان جامعه، دفن شده است)) معنى اين سخن آن است كه: كمتر ممكن است ثروتى پيدا شود كه تمام آن، از راه حلال بدست آمده باشد. بيشتر كسانى كه به ثروت‏هاى هنگفت مى‏رسند، حق مردم محروم و مستضعف را پايمال كرده و مال ديگران را خورده‏اند يعنى از راههايى مانند دزدى، كم فروش، گران فروش، احتكار(يعنى: انباركردن و مخفى كردن نگاه داشتن اجناس مورد نياز مردم، و به وجود آوردن قحطى، و سپس فروختن آن اجناس به چند برابر قيمت)، يا خوردن مال افراد ضعيف، بيوه زنان، يتيمان و امثال آنها، و خيانت كردن به افراد ملت به مال و دارايى رسيده‏اند.

چنين ثروتى، كه از راههاى ناپاك و نادرست بدست آمده، آلوده به گناه است و كسى كه چنين ثروتى دارد، اگر هم در ظاهر، راحت و آسوده زندگى مى‏كند، در باطن، آرامش و آسايش ندارد و تمام ساعات روز و شبش، در وحشت و اضطراب مى‏گذرد. از يك طرف، ترس از خدا، و حساب و كتاب روز قيامت او را مى‏ترساند و آرامشش را بهم ميزند، و از طرف ديگر، دائما وحشت آن را دارد، كه مبادا مردم محروم و ستمديده، راز دزدى و مال مردم خورى و خيانت او را بفهمند، و براى گرفتن حق خود، بر سرش بتازند و حكم عدالت اسلامى را، درباره‏اش اجرأ كنند.

اما كسى كه كار كم در آمدى دارد، ولى با تقوى و پاكدامنى آنرا انجام ميدهد، و به خيانت و ظلم آلوده نمى‏شود، دل راحت و فكر آسوده دارد، چنين كسى، چون درآمدش حلال و پاك است، حقى را پايمال نكرده و مال كسى را نخورده است، كمترين نگرانى و دلهره و وحشتى هم ندارد. اگر سفره‏اش رنگين نيست ولى در عوض با وجدان پاك كابوسهاى وحشت‏آور و سبكبار بيدار مى‏شود، و خوشبختى واقعى را با تمام و جودش حس ميكند.

بخاطر همين است كه امام عليه‏السلام نيز، كار كم در آمد، ولى همواره با پاكدامنى را از ثروتى كه همواره با گناه باشد، بهتر شمرده‏اند.

شرح گنج بیست و یکم : آنچه دارى قدر بدان

كسانى هستند كه هيچگاه به آنچه دارند، راضى و قانع نمى‏شوند، دائما در فكر بدست آوردن مال و ثروت بيشتر هستند، و تمامى نيروى آنها، بجاى آنكه صرف كسب مال ميشود. انگونه افراد، تازه هر چقدر هم كه بيشتر بدست آورند، باز چشم و دلشان سير نمى‏شود و نگاهشان به مال ديگران است. و گاهى، كار را به جايى مى‏رسانند كه شخصيت و عزت نفس خود را زير پا مى‏گذارند، تا براى مدتى كوتاه از آنچه ديگران دارند، استفاده كنند.

شايد شما هم ديده‏ايد كه: بعضى افراد، وقتى ميخواهند به مهمانى بروند، با آن كه خودشان لباس تميز و قابل استفاده دارند، چون پارچه و دوخت آن ساده و معمولى است، به سراغ همسايه ميروند و لباس گرانقيمت او را ميگيرند، تا در مهمانى، بيشتر خود نمايى كنند.

يا وقتى مهمان در خانه دارند، كاسه و بشقاب معمولى و ارزان قيمت خود را كنار مى‏گذارند، و در عوض، ظروف چينى و بلور گرانقيمت همسايه را قرض مى‏گيرند و جلوى مهمان مى‏آورند.

اين دسته از افراد، براى شخصيت انسانى و عزت نفس خود ارزش قائل نيستند و كارى هم كه ميكنند، بر خلاف دستورات اسلام است.

امام عليه‏السلام نيز، در همين مورد توضيح داده و اين چند نكته را در يك جمله كوتاه، بيان فرموده است:

1- قناعت: به آنچه دارى اكتفا كن و چشم طمع به مال ديگران نداشته باش. 2- عزت نفس: شخصيت انسانى و عزت نفس خود را حفظ كن، و از آنچه دارى خوشنود باش، تا از رنج خواهش و تمنا و ذلت در خواست و تقاضا از ديگران، آسوده باشى.

3- حفظ آبرو: با دورى كردن از زياده‏طلبى و چشم حسرت دوختن به مال ديگران، آبروى خود را به باد مده.

4- شكر نعمت: نسبت به آنچه خداوند به تو داده است، كفران نعمت مكن، بلكه شكر نعمت خداوندى را - به هر اندازه كه باشد - بجاى آور، تا به آنچه دارى راضى باشى و در حفظ نگهدارى آن بكوشى. نه آن كه مال خود را، بخاطر ناچيز و كم قيمت بودن، خوب حفظ نكنى و آن را از بين ببرى، و بعد، محتاج ديگران بشوى.

شرح گنج بیستم : همت عالى و شكم پرورى

كسى كه صاحب همت عالى است به شكم پرورى برود، نمى‏تواند همت عالى داشته باشد. و به عبارت ديگر، ممكن نيست كه همت عالى، و شكم پرورى، در وجود انسان، يكجا جمع شده باشد.

زيرا شخص سورچران، بيش از هر چيز، در بند شكم خوش است، و تمام فكر و كوشش او صرف آن ميشود كه چطور و از چه راهى، خود را به سفره‏يى رنگين برساند و شكمش را از خوراكيهاى لذيذ انباشته كند. آشكار است كه چنين كسى، نه فرصت آن را دارد و نه اصولا در فكر آن است كه ذهن و انديشه‏اش را در كارهاى با شكوه به كار اندازد، و تصميمهاى عالى و والا بگيرد، و اراده و همت خود را در انجام كارهاى با ارزش و انسانى نمايان سازد. شخص شكم پرور و سورچران، از آغاز صبح، دائما به اين فكر ميكند كه ظهر، چگونه ناهار لذيذى بدست آورد، و از ظهر به بعد، ذهن و انديشه‏اش در اين جهت كار ميكند كه براى شب، از كجا و چگونه شام چرب و شيرينى فراهم كند. و طبيعى است كه چنين شخصى، شب هم با اين فكر به بستر ميرود كه صبح، چه خوراكيهايى سر سفره صبحانه در انتظارش خواهد بود.

اما كسى كه همت عالى دارد، فكر و ذهنش، آنقدر مشغول مسائل مهم و كارهاى عالى و انسانى است، كه اصولا فرصتى براى فكر كردن به شكم پيدا نمى‏كند. و تازه وقتى هم سر سفره بنشيند، غذايش، ساده‏ترين غذاها خواهد بود. نمونه درخشان اين افراد، خود حضرت على عليه‏السلام است كه غذايش، بيشتر اوقات، چيزى جز نان خالى، يا نانى همواره با كمى خرما، يا كمى پياز، يا كمى نبوده است. تا جايى كه اگر اندكى بيش از اين برايش غذا مى‏آورد، به شدت اعتراض ميرد.

شرح گنج نوزدهم : بزرگترين عيب

كسانى هستند كه عيب و ايرادى را كه در اعمال و رفتار خودشان وجود دارد، نمى‏بينند و به حساب نمى‏آورند، اما همينكه آن عيب را، در شخص ديگرى ببينند، زبان به عيبجويى و انتقاد باز مى‏كنند، و همه جا و پيش همه كس، از عيب آن شخص سخن مى‏گويند.

براى مثال: گاهى كسى را مى‏بينم، كه براى حقوق انسانى ديگران، ارزش قائل نيست، حق مردم را پايمال ميكند، دستمزد كارى را كه ديگران برايش انجام داده‏اند نمى‏دهد، يا كم و با تأخير ميدهند، قول و قرارهاى خود را به هم ميزند، و وعده‏هايى را كه به مردم داده است انجام نمى‏دهد. اما همين شخص، به محض آنكه ديگرى، كمترين حق او را پايمال كند، يا دستمزدش را يك ريال كمتر يا يك روز ديرتر بدهد، يا با او مختصرى بد قولى كند، يا وعده‏يى را كه به وى داده است انجام ندهد، فريادش به آسمان ميرود، و همه جا، از آن شخص، عيبجوئى و انتقاد ميكند. شاعرى، در همين معنى گفته است:

ببرى مال مسلمان و چو مالت ببرند داد و فرياد بر آرى كه: مسلمانى نيست!

امام عليه‏السلام مى‏فرمايد: اين خود، بزرگترين عيب است كه تو، عيبى را در مردم ببينى و آن را زشت و ناپسند بشمارى و زبان به انتقادش بگشايى، در حاليكه خودت نيز، شبيه همان عيب را داشته باشى، ولى به آن توجه نكنى.

البته، منظور امام اين نيست كه وقتى در ديگران عيبى را ديدى كه خودت نيز شبيه آن عيب را دارى، همين كافى است كه عيب ديگران را به زبان نياورى، و در عوض، عيب خودت نيز، سر جايش باقى بماند. بلكه، منظور اين است كه وقتى، عيب ديگران، باعث ناراحتى ما شد، هوشيار باشيم و فورا به خود آئيم و ببينيم كه آيا خود ما نيز، آن عيب را داريم يا نه؟ و اگر ديديم كه خودمان نيز، دارى همان عيب هستيم، در صدد بر طرف كردن آن بر آئيم، زيرا آن عيب، همانطور كه در وجود ديگران، ما را ناراحت كرده است، در وجود ما نيز باعث ناراحتى ديگران خواهد شد.

شرح گنج هیجدهم : اكرام خويشاوندان

امام عليه‏السلام، در اين جمله زيبا و پر معنى، ما را به حفظ و رعايت((صله رحم)) دعوت كرده است.

درباره((صله رحم)) در قرآن و روايات اسلامى، سفارش فراوانى شده است. تا جاى كه ترك آن - يعنى بجا نياوردن صله رحم - از گناهان بزرگ به شمار آمده است.

معناى((صله رحم)) آن است كه: انسان، با اقوام و خويشاوندان خود، مناسبات و رفت و آمدهاى سالم و صميمانه داشته باشد، با مهربانى و لطف و گرامى، به ديدار و احوال پرسى آنها برود، در حل مشكلات و رفع گرفتاريهاى آنان شركت كند و هنگامى كه آنها مشكل و نيازى داشته باشد، از كمك كردن به آنها خوددارى نورزد.

در اين باره، امام عليه‏السلام، با زيباترين و مؤثرترين بيان، ما را، بيش، به اهميت و ارزش معاشرت با خانواده و خويشاوند، متوجه نموده است.

طبق فرموده امام عليه‏السلام، خويشاوندان، همانند پر و بالى هستند كه ما، به كمك آنها قدرت پرواز پيدا ميكنيم و مى‏توانيم به آسانى به سوى هدف‏هاى خود برويم. در حاليكه بدون داشتن پروبال يعنى بدون داشتن خانواده دلسوز و مهربان و يارى دهنده قادر به پرواز نخواهيم بود و به اين زوديها، به هدفهاى خود نخواهيم رسيد.

از نظر ديگر، ما همچون شاخه و برگ درختى هستيم، كه ريشه‏هاى آن را، اقوام و خويشاوندان ما تشكيل ميدهند، و در حقيقت، اصالت و پابرجايى ما، به آنها بستگى دارد. و همچنين، خويشاوندان همانند دستهاى ما هستند، كه بوسيله آنها، دشمنان را از خود دور ميسازد، و نيز، هدفهاى خود را به چنگ مى‏آوريم.

به اين ترتيب، اگر ما با خانواده و خويشاوندان خود رفت و آمد داشته باشيم، و با مهربانى و نيكدلى و صميميت معاشرت كنيم، هميشه در جريان كارها و مشكلات و مسائل زندگى يكديگر خواهيم بود، و در هنگام گرفتاريها، به كمك همديگر خواهيم شتافت و از نيروهاى يكديگر، براى حل مشكلات و سازندگى در راه زندگى يكديگر، كمك خواهيم گرفت .

و البته، اينها همه به شرطى درست خواهد بود، كه براى رفت و آمد و صميميت و كمك خواهى، خويشاوندان مؤمن و متدين و با تقواى خود را انتخاب كنيم. چون خويشاوندى كه دين و ايمان محكم و تقواى اسلامى نداشته باشد، جز ضرر و زيان و ايجاد ناراحتى و گرفتارى بيشتر، تأثيرى در زندگى ما نخواهد داشت.